Nodira
Qo'qon adabiy muhitining shoirasi, Andijon hokimining qizi va Qo'qon xoni Umarxonning rafiqasi; o'zbek va fors tillarida Nodira, Komila va Maknuna taxalluslari bilan ijod qilgan.
- Faoliyat:
- Yozuvchi, Siyosatchi, Shoir
- Haqiqiy ismi:
- Mohlaroyim
- Taxallusi:
- Nodirabegim, Komila, Maknuna
- Tug'ilgan:
- 1792 — 1842
- Tug'ilgan joy:
- Andijon, Andijon viloyati
- Otasi:
- Rahmonqulbiy
- Turmush o'rtog'i:
- Umarxon
- Farzandlar:
- Muhammad Alixon (Madalixon), Sulton Mahmudxon
Biografiya
Nodira (asl ismi Mohlaroyim) 1792-yilda Andijonda, ming urug'idan bo'lgan Andijon hokimi Rahmonqulbiy oilasida tug'ilgan. Otasi Qo'qon hukmdori Olimxonning tog'asi edi. Yoshligida tarix va adabiyotni o'rgangan, o'zbek va fors tillarini puxta egallagan.
1807-yilda (ayrim manbalarda 1808-yilda) Olimxon ukasi Umarni Marg'ilonga hokim qilib tayinlab, uni Nodiraga uylantirgan va yosh oila dastlab Marg'ilonda yashagan. 1810-yilda Olimxon o'ldirilib, Umar Qo'qon taxtiga o'tirgach, Nodira poytaxtga ko'chgan. Umarxonning o'zi ham Amiriy taxallusi bilan she'rlar yozgan, saroyga shoir va olimlarni to'plagan; er-xotin she'riy mushoiralarda qatnashgan. Ularning Muhammad Alixon (Madalixon) va Sulton Mahmudxon ismli o'g'illari bo'lgan.
1822-yilda Umarxon vafot etgach, taxtga o'n to'rt yoshli Madalixon o'tirgan va dastlabki yillarda davlat ishlarini amalda Nodiraning o'zi boshqargan. U madrasa, masjid, karvonsaroy va bozor rastalari qurdirgan — Go'ristoni kalondagi Chalpak madrasasi va Taqagarlik rastasidagi Mohlaroyim madrasasi shular jumlasidandir; xattot, musavvir va olimlarga homiylik qilgan. Uning atrofida Uvaysiy, Mahzuna kabi shoiralar jamlangan; saroyga taklif etilgan Uvaysiy manbalarda Nodiraning she'riyatdagi ustozi sifatida tilga olinadi.
Nodira o'zbek tilida Nodira va Komila, fors tilida Maknuna taxalluslari bilan yozgan, undan o'n ming misraga yaqin meros qolgan. G'azal, muxammas, musaddas, musamman, tarje'band, tarkibband janrlarida ijod qilgan, firoqnoma — ayriliq haqidagi she'riy maktub ham yozgan. Navoiy, Fuzuliy va Bedilni o'ziga ustoz deb bilib, ularning g'azallariga muxammaslar bog'lagan. She'rlarining bosh mavzusi — muhabbat va vafo, Umarxon vafotidan keyin esa undan ayriliq dardi.
1842-yilda Buxoro amiri Nasrullo Qo'qonni bosib olgan. Nodira shariatni buzishda ayblanib, o'g'illari Madalixon va Sulton Mahmudxon hamda o'n to'rt yoshli nabirasi Muhammad Aminxon bilan birga qatl etilgan. Shoira Qo'qondagi Modarixon maqbarasiga dafn etilgan; XX asr o'rtalarida uning xoki oq marmardan ishlangan yangi qabrtoshga ko'chirilgan.
Shoira devonlarining qo'lyozmalari O'zbekiston Fanlar akademiyasining Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi; 1962-yilda Namanganda uning to'liq devoni topilgan — unda 180 ta she'r bor, shundan 136 tasi o'zbekcha, 44 tasi forscha. 1960-yillardan boshlab Nodira merosi o'rganilib, nashr etilmoqda. 1992-yilda shoira tavalludining 200 yilligi keng nishonlanib, unga bag'ishlangan pochta markasi chiqarilgan. Hayoti H. Razzoqovning «Nodira» va Turob To'laning «Nodirabegim» musiqali dramalariga, «Nodirabegim» filmiga asos bo'lgan.
Karyera
- Qo'qon xon saroyiXon rafiqasi, 1822-yildan davlat ishlarini amalda boshqargan · Qo'qon · 1810–1842
Hayot yo'li
- 1792Tug'ilishi
Andijonda, ming urug'idan bo'lgan Andijon hokimi Rahmonqulbiy oilasida tug'ilgan.
- 1807Umarga turmushga chiqishi
Olimxon ukasi Umarni Marg'ilonga hokim etib tayinlab, Nodiraga uylantirgan (ayrim manbalarda 1808-yil); oila Marg'ilonda yashagan.
- 1810Qo'qon saroyida
Olimxon o'ldirilib, Umar Qo'qon xoni bo'lgach, Nodira poytaxtga ko'chgan; Amiriy taxallusli xon bilan birga she'riy mushoiralarda qatnashgan.
- 1822Davlat ishlarida
Umarxon vafotidan so'ng taxtga o'tirgan o'n to'rt yoshli o'g'li Madalixon hukmronligining dastlabki yillarida davlatni amalda o'zi boshqargan.
- Homiylik va qurilishlar
Chalpak va Mohlaroyim madrasalarini, masjid, karvonsaroy va rastalar qurdirgan; Uvaysiy, Mahzuna kabi shoiralarni, xattot va olimlarni qo'llab-quvvatlagan.
- 1842Qatl etilishi
Buxoro amiri Nasrullo Qo'qonni bosib olgach, o'g'illari va nabirasi bilan birga qatl etilgan; Qo'qondagi Modarixon maqbarasiga dafn etilgan.
Asarlar
- «Devon» (Nodira taxallusi bilan)She'rlar devoni
1962-yilda Namanganda topilgan to'liq devon: 180 ta she'r, shundan 136 tasi o'zbekcha, 44 tasi forscha; g'azallar bilan birga muxammas, musaddas, tarje'band va boshqa janrlardagi she'rlar.
- O'zbekcha devonTo'liq bo'lmagan devon
109 g'azaldan (1704 bayt) iborat qo'lyozma devon; Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.
- «Komila» taxallusi bilan yozilgan she'rlarDevon
19 g'azaldan (328 bayt) iborat XIX asr qo'lyozmasi.
- «Maknuna» taxallusi bilan yozilgan devonForscha devon
333 ta forscha g'azal; qo'lyozmasi Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.
- MuxammaslarTaxmislar
Nodira ustoz deb bilgan Navoiy, Fuzuliy va Bedil g'azallariga bog'langan muxammaslar.
- «Firoqnoma»She'riy maktub
Ayriliq dardini kuylovchi she'riy maktub, Nodira devoniga kirgan.
Meros
Nodira XIX asr birinchi yarmidagi Qo'qon adabiy muhitining markaziy siymolaridan biri hisoblanadi: u shoir, xattot va olimlarga homiylik qilgan, Uvaysiy va Mahzuna kabi shoiralarni saroyga yaqinlashtirgan. Zamondoshlari — Hakimxon, Xotif, Mushrif asarlarida uning ijtimoiy faoliyati haqida ma'lumotlar saqlangan. O'zbek adabiyotshunosligida u Navoiy an'analarini davom ettirgan, muhabbat va sadoqatni kuylagan, ayol qalbini ochib bergan shoira sifatida baholanadi; she'rlari XIX–XX asrlarda ko'plab qo'lyozma to'plamlarga kiritilgan.
Davr: Qo'qon xonligi, XIX asrning birinchi yarmi- Umarxon vafot etib, taxtga Madalixon o'tirgan; davlatni amalda Nodira boshqargan (1822)
- Buxoro amiri Nasrullo Qo'qonni bosib olgan, Nodira qatl etilgan (1842)
- Namanganda shoiraning to'liq devoni topilgan (1962)
- Tavalludining 200 yilligi nishonlanib, unga bag'ishlangan pochta markasi chiqarilgan (1992)
