Umarxon
Qo'qon xoni (1810–1822), Ming sulolasidan; Amiriy taxallusi bilan o'zbek va fors tillarida she'r yozgan, Qo'qon adabiy muhitiga homiylik qilgan hukmdor.
- Faoliyat:
- Tarixiy shaxs, Siyosatchi, Yozuvchi, Hukmdor, Shoir
- Taxallusi:
- Amiriy
- Hayot yillari:
- 1787 — 1822
- Tug'ilgan joy:
- Qo'qon, Farg'ona
- Otasi:
- Norbo'tabiy
- Turmush o'rtog'i:
- Nodira (Mohlaroyim)
- Farzandlar:
Biografiya
Umarxon Qo'qon xonligining Ming sulolasidan chiqqan hukmdori bo'lib, 1810-yildan 1822-yilda vafotigacha xonlik taxtida o'tirgan. U Norbo'tabiyning o'g'li, xon Olimxonning ukasi edi. Siyosiy faoliyati bilan bir qatorda, Amiriy taxallusi ostida she'rlar yozgani va shoirlarga homiylik qilgani uchun ham tanilgan.
Dastlabki savodni oilada olgan, keyin madrasada o'qigan. Yoshligidan saroy ishlariga jalb etilgan: Olimxon davlatni boshqarishda uni yaqin ko'rgan va 1807–1808-yillarda Farg'ona hokimligini topshirgan. O'sha yillarda u Andijon hokimi Rahmonqulbiyning qizi Mohlaroyimga, ya'ni kelajakdagi shoira Nodiraga uylangan.
1810-yilda Olimxon Toshkentdagi qo'zg'olonni bostirish uchun qo'shin tortgan paytda amaldorlar fitna uyushtirib, Umarxonni xon qilib ko'tardilar, Olimxon esa o'ldirildi. Manbalar voqea yilini va tafsilotlarini turlicha yozadi, ba'zilarida 1811-yil keltiriladi.
Umarxon xonlik hududini kengaytirish va hokimiyatni mustahkamlash siyosatini yurgizdi. Buxoro amirligiga qarshi harakatlarda 1815–1816-yillarda Turkiston shahri, 1817-yilda O'ratepa qo'shib olindi. Sirdaryo bo'yida Yangiqo'rg'on, Julek, Qamishqo'rg'on, Oqmachit va Qo'shqo'rg'on kabi harbiy istehkomlar qurdirdi; ular Rossiya bilan bog'laydigan savdo yo'lida joylashgan edi. U Rossiya bilan diplomatik aloqa o'rnatishga urindi, Buxoro, Xiva va Usmonli davlati bilan ham munosabat saqlab, 1819-yilda Istanbulga elchi yubordi.
Uning davrida Qo'qon, Toshkent, Turkiston, Chimkent, Sayram va Avliyootada masjid va madrasalar qurilgan, qabristonlar tartibga keltirilgan, Shahrixon shaharchasi barpo etilgan. Xon madrasalarda ta'limni yaxshilashga va hunar maktablari ochilishiga ko'maklashgan. Chimkent va Sayramda amaldorlarning o'zboshimchaligiga qarshi ko'tarilgan qo'zg'olonlar bostirilgan.
Umarxon she'rlarini Amiriy taxallusi bilan o'zbek va fors-tojik tillarida yozgan; asosan ishq mavzusidagi, tasavvuf ruhi seziladigan g'azal, muxammas, musaddas va tuyuqlardan iborat devoni o'n mingdan ortiq misrani o'z ichiga oladi. U Lutfiy, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy va Bedilni o'ziga ustoz bilgan. Uning atrofiga yetmishdan ortiq shoir to'planib, 1821-yilda Fazliy Namangoniy xonning topshirig'i bilan 63 shoir she'rini o'z ichiga olgan «Majmuai shoiron» to'plamini tuzgan. Devonning 26 ta qo'lyozma nusxasi ilmiy jihatdan tavsiflangan, ular Sankt-Peterburg, Toshkent, Samarqand va Buxoro kutubxonalarida saqlanadi.
Umarxon 1822-yilda Qo'qonda vafot etdi. Taxtga o'g'li Muhammad Alixon (Madalixon) o'tirdi; bu paytda uning yoshi haqida manbalarda turlicha ma'lumot beriladi.
Karyera
- Qo'qon xon saroyiQo'qon xoni · Qo'qon · 1810–1822
Hayot yo'li
- 1787Tug'ilishi
Qo'qonda Norbo'tabiy oilasida dunyoga kelgan.
- 1807–1808Farg'ona hokimligi
Olimxon unga Farg'ona hokimligini topshirgan; shu yillarda Mohlaroyimga uylangan.
- 1810Xonlik taxtiga chiqishi
Fitna natijasida xon qilib ko'tarilgan, Olimxon o'ldirilgan.
- 1815–1816Turkiston shahrini egallash
Buxoro amirligiga qarshi yurishda Turkiston shahri xonlikka qo'shildi.
- 1817O'ratepaning qo'shilishi
O'ratepa Qo'qon xonligi tarkibiga kiritildi.
- 1819Istanbulga elchi
Usmonli davlati bilan aloqa uchun Istanbulga elchi yuborilgan.
- 1821«Majmuai shoiron»
Xon topshirig'i bilan Fazliy Namangoniy 63 shoir she'rlari to'plamini tuzgan.
- 1822Vafoti
Qo'qonda vafot etgan; taxtga o'g'li Muhammad Alixon o'tirgan.