Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Munis Xorazmiy
Tuzatish taklif qilish

Munis Xorazmiy

Xiva xonligi shoiri, tarixnavisi va tarjimoni, devon «Munis ul-ushshoq» hamda tarixiy asar «Firdavs ul-iqbol» muallifi, Ogahiyning amakisi va ustozi.

Faoliyat:
Yozuvchi, Olim, Shoir
Haqiqiy ismi:
Shermuhammad Avazbiy o'g'li
Taxallusi:
Munis
Tug'ilgan:
1778 — 1829
Tug'ilgan joy:
Xiva tumani, Xorazm

Biografiya

Munis taxallusi bilan mashhur Shermuhammad Avazbiy o'g'li 1778-yilda Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog'ida tug'ilgan. U o'zbeklarning yuz urug'idan bo'lib, otasi va ajdodlari Xiva xonlari qo'l ostida mirob — sug'orish suvi taqsimotchisi bo'lib xizmat qilgan. O'zbek Vikipediyasining yozishicha, onasi nayman urug'idan edi. Dastlabki ta'limni o'z qishlog'ida olgan, so'ng Xiva madrasalarida o'qigan.

1800-yilda otasi vafot etgach, Munis saroy xizmatiga kirib, saroy solnomachisi va kotibi bo'lgan: avval Avaz inoq, so'ng uning o'g'li Eltuzarxon, keyin Muhammad Rahimxon I huzurida. Keyinroq u ajdodlari kabi mirob lavozimini ham egallagan; vafotidan so'ng bu vazifaga jiyani Ogahiy tayinlangan.

Munis mumtoz she'riyatning deyarli barcha janrlarida ijod qilgan. 1804-yilda arab alifbosiga bag'ishlangan «Savodi ta'lim» manzumasini yozdi va birinchi devonini — «Munis ul-ushshoq» («Oshiqlar do'sti»)ni tuzdi. Devon keyinroq to'ldirildi; Munisning she'riy merosi taxminan o'n ming baytga yetadi. Devonning ko'chirma va toshbosma nusxalari Toshkentdagi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

1806-yilda Eltuzarxon topshirig'i bilan u Xorazm tarixi — «Firdavs ul-iqbol» («Baxtlar bog'i») ustida ish boshladi. Asar muqaddima, besh bob va xotimadan iborat: u «Odam ato»dan boshlanadi, so'ng turk-mo'g'ul hukmdorlari, Eltuzarning ajdodlari va nihoyat muallif davri voqealari yoritiladi. XVIII asr ayniqsa batafsil bayon etilgan — zamondoshlarning, ehtimol muallifning o'z otasining ham so'zlariga tayangan holda. Munis bayonni 1812–1813-yillargacha yetkazdi, so'ng tarjimaga o'tdi.

1819-yildan boshlab u Mirxondning forscha «Ravzat us-safo» solnomasini o'zbek tiliga o'gira boshladi. 1823–1826-yillarda uning topshirig'iga ko'ra Xudoyberdi ibn Qo'shmuhammad Sharafiddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma» asarini qisqartirib tarjima qildi. Shu tariqa Munis atrofida Xiva tarjima va tarixnavislik maktabi shakllandi. Uning irrigatsiya inshootlari va yer-suv munosabatlariga bag'ishlangan «Arnalar» risolasi ham ma'lum.

Munis 1829-yilda 51 yoshida vafot etgan va Xivada dafn etilgan. Mirxond tarjimasini faqat birinchi jildgacha, xronikani esa XIX asr boshlarigacha yetkazib ulgurgan edi. Ikkala ishni Ogahiy tugatdi. «Firdavs ul-iqbol»ni N. Muravyov, V. Bartold, S. Tolstov va boshqalar o'rgangan, 1999-yilda Yuriy Bregel uning inglizcha tarjimasini nashr etdi.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1778
    Tug'ilishi

    Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog'ida mirob Avazbiy oilasida dunyoga kelgan.

  2. 1800
    Saroy xizmati

    Otasi vafotidan so'ng Xiva xonlari saroyida solnomachi va kotib bo'lgan.

  3. 1804
    «Savodi ta'lim» va birinchi devon

    Arab alifbosiga bag'ishlangan manzumani yozgan va «Munis ul-ushshoq» devonini tuzgan.

  4. 1806
    «Firdavs ul-iqbol»ni boshlashi

    Eltuzarxon topshirig'i bilan Xorazm tarixini yozishga kirishgan.

  5. 1812–1813
    Solnoma shu yillargacha yetkazildi

    Bayon XIX asr boshigacha yetgach, xon unga tarjima ishini topshirgan.

  6. 1819
    «Ravzat us-safo» tarjimasi

    Mirxond solnomasini forschadan o'zbek tiliga o'girishni boshlagan.

  7. 1823–1826
    «Zafarnoma»ning qisqartirilgan tarjimasi

    Uning topshirig'i bilan Xudoyberdi ibn Qo'shmuhammad Yazdiy asarini tarjima qilgan.

  8. 1829
    Vafoti

    51 yoshida vafot etgan, Xivada dafn etilgan; ishlarini Ogahiy davom ettirgan.

Asarlar

  • «Munis ul-ushshoq» («Oshiqlar do'sti») (1804)
    Devon

    1804–1805-yillarda tuzilgan, keyin to'ldirilgan she'rlar to'plami; shoirning butun merosi taxminan o'n ming bayt.

  • «Savodi ta'lim» (1804)
    Manzuma

    Arab alifbosini o'rganishga bag'ishlangan she'riy qo'llanma.

  • «Firdavs ul-iqbol» («Baxtlar bog'i») (1806)
    Tarixiy solnoma

    Qadim zamonlardan Xorazm tarixi; Munis uni XIX asr boshigacha yetkazgan, Ogahiy yakunlagan.

  • Mirxondning «Ravzat us-safo» asari tarjimasi (1819)
    Tarjima

    Forscha solnomaning o'zbekcha tarjimasi; Munis birinchi jildni tugatgan, qolganini Ogahiy bajargan.

  • «Arnalar»
    Risola

    XVIII asr oxiri — XIX asr boshidagi sug'orish inshootlari va yer-suv munosabatlariga doir risola.

Meros

Munis Ogahiy bilan birga Xiva tarixnavislik va tarjimonlik maktabini yaratdi: «Firdavs ul-iqbol» Xorazm va Xiva xonligi tarixini, uning turkman va qoraqalpoqlar bilan munosabatlarini o'rganishda qimmatli manba bo'lib qolmoqda. Solnomani N. Muravyov, N. Veselovskiy, V. Bartold, S. Tolstov, Ya. G'ulomov va boshqalar o'rgangan; 1999-yilda Leydenda Yuriy Bregel qilgan inglizcha tarjimasi chiqqan.

Davr: Xiva xonligi, Qo'ng'irotlar sulolasi davri, XVIII–XIX asrlar bo'sag'asi
  • Birinchi devon «Munis ul-ushshoq» tuzildi (1804)
  • «Firdavs ul-iqbol» yozila boshlandi (1806)
  • Munis vafot etdi; mirob lavozimiga Ogahiy tayinlandi (1829)
  • «Firdavs ul-iqbol»ning Yuriy Bregel qilgan inglizcha tarjimasi nashr etildi (1999)
Munis Xorazmiy (1778–1829) — Yozuvchi | Shaxs.uz