Мунис Хоразмий
Хива хонлиги шоири, тарихнависи ва таржимони, девон «Мунис ул-ушшоқ» ҳамда тарихий асар «Фирдавс ул-иқбол» муаллифи, Огаҳийнинг амакиси ва устози.
Биография
Мунис тахаллуси билан машҳур Шермуҳаммад Авазбий ўғли 1778-йилда Хива яқинидаги Қиёт қишлоғида туғилган. У ўзбекларнинг юз уруғидан бўлиб, отаси ва аждодлари Хива хонлари қўл остида мироб — суғориш суви тақсимотчиси бўлиб хизмат қилган. Ўзбек Википедиясининг ёзишича, онаси найман уруғидан эди. Дастлабки таълимни ўз қишлоғида олган, сўнг Хива мадрасаларида ўқиган.
1800-йилда отаси вафот этгач, Мунис сарой хизматига кириб, сарой солномачиси ва котиби бўлган: аввал Аваз иноқ, сўнг унинг ўғли Элтузархон, кейин Муҳаммад Раҳимхон I ҳузурида. Кейинроқ у аждодлари каби мироб лавозимини ҳам эгаллаган; вафотидан сўнг бу вазифага жияни Огаҳий тайинланган.
Мунис мумтоз шеъриятнинг деярли барча жанрларида ижод қилган. 1804-йилда араб алифбосига бағишланган «Саводи таълим» манзумасини ёзди ва биринчи девонини — «Мунис ул-ушшоқ» («Ошиқлар дўсти»)ни тузди. Девон кейинроқ тўлдирилди; Муниснинг шеърий мероси тахминан ўн минг байтга етади. Девоннинг кўчирма ва тошбосма нусхалари Тошкентдаги Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланади.
1806-йилда Элтузархон топшириғи билан у Хоразм тарихи — «Фирдавс ул-иқбол» («Бахтлар боғи») устида иш бошлади. Асар муқаддима, беш боб ва хотимадан иборат: у «Одам ато»дан бошланади, сўнг турк-мўғул ҳукмдорлари, Элтузарнинг аждодлари ва ниҳоят муаллиф даври воқеалари ёритилади. XVIII аср айниқса батафсил баён этилган — замондошларнинг, эҳтимол муаллифнинг ўз отасининг ҳам сўзларига таянган ҳолда. Мунис баённи 1812–1813-йилларгача етказди, сўнг таржимага ўтди.
1819-йилдан бошлаб у Мирхонднинг форсча «Равзат ус-сафо» солномасини ўзбек тилига ўгира бошлади. 1823–1826-йилларда унинг топшириғига кўра Худойберди ибн Қўшмуҳаммад Шарафиддин Али Яздийнинг «Зафарнома» асарини қисқартириб таржима қилди. Шу тариқа Мунис атрофида Хива таржима ва тарихнавислик мактаби шаклланди. Унинг ирригация иншоотлари ва ер-сув муносабатларига бағишланган «Арналар» рисоласи ҳам маълум.
Мунис 1829-йилда 51 ёшида вафот этган ва Хивада дафн этилган. Мирхонд таржимасини фақат биринчи жилдгача, хроникани эса XIX аср бошларигача етказиб улгурган эди. Иккала ишни Огаҳий тугатди. «Фирдавс ул-иқбол»ни Н. Муравёв, В. Бартолд, С. Толстов ва бошқалар ўрганган, 1999-йилда Юрий Брегел унинг инглизча таржимасини нашр этди.
Карьера
- Хива хон саройиСарой солномачиси ва котиб; мироб · Хива · 1800–1829
Ҳаёт йўли
- 1778Туғилиши
Хива яқинидаги Қиёт қишлоғида мироб Авазбий оиласида дунёга келган.
- 1800Сарой хизмати
Отаси вафотидан сўнг Хива хонлари саройида солномачи ва котиб бўлган.
- 1804«Саводи таълим» ва биринчи девон
Араб алифбосига бағишланган манзумани ёзган ва «Мунис ул-ушшоқ» девонини тузган.
- 1806«Фирдавс ул-иқбол»ни бошлаши
Элтузархон топшириғи билан Хоразм тарихини ёзишга киришган.
- 1812–1813Солнома шу йилларгача етказилди
Баён XIX аср бошигача етгач, хон унга таржима ишини топширган.
- 1819«Равзат ус-сафо» таржимаси
Мирхонд солномасини форсчадан ўзбек тилига ўгиришни бошлаган.
- 1823–1826«Зафарнома»нинг қисқартирилган таржимаси
Унинг топшириғи билан Худойберди ибн Қўшмуҳаммад Яздий асарини таржима қилган.
- 1829Вафоти
51 ёшида вафот этган, Хивада дафн этилган; ишларини Огаҳий давом эттирган.
Асарлар
- «Мунис ул-ушшоқ» («Ошиқлар дўсти») (1804)Девон
1804–1805-йилларда тузилган, кейин тўлдирилган шеърлар тўплами; шоирнинг бутун мероси тахминан ўн минг байт.
- «Саводи таълим» (1804)Манзума
Араб алифбосини ўрганишга бағишланган шеърий қўлланма.
- «Фирдавс ул-иқбол» («Бахтлар боғи») (1806)Тарихий солнома
Қадим замонлардан Хоразм тарихи; Мунис уни XIX аср бошигача етказган, Огаҳий якунлаган.
- Мирхонднинг «Равзат ус-сафо» асари таржимаси (1819)Таржима
Форсча солноманинг ўзбекча таржимаси; Мунис биринчи жилдни тугатган, қолганини Огаҳий бажарган.
- «Арналар»Рисола
XVIII аср охири — XIX аср бошидаги суғориш иншоотлари ва ер-сув муносабатларига доир рисола.
Мерос
Мунис Огаҳий билан бирга Хива тарихнавислик ва таржимонлик мактабини яратди: «Фирдавс ул-иқбол» Хоразм ва Хива хонлиги тарихини, унинг туркман ва қорақалпоқлар билан муносабатларини ўрганишда қимматли манба бўлиб қолмоқда. Солномани Н. Муравёв, Н. Веселовский, В. Бартолд, С. Толстов, Я. Ғуломов ва бошқалар ўрганган; 1999-йилда Лейденда Юрий Брегел қилган инглизча таржимаси чиққан.
Давр: Хива хонлиги, Қўнғиротлар сулоласи даври, XVIII–XIX асрлар бўсағаси- Биринчи девон «Мунис ул-ушшоқ» тузилди (1804)
- «Фирдавс ул-иқбол» ёзила бошланди (1806)
- Мунис вафот этди; мироб лавозимига Огаҳий тайинланди (1829)
- «Фирдавс ул-иқбол»нинг Юрий Брегел қилган инглизча таржимаси нашр этилди (1999)