Nabi G'aniyev

Nabi G'aniyev 1904-yilda Toshkentda tug'ilgan; tug'ilgan kuni manbalarda turlicha ko'rsatiladi, shuning uchun bu yerda faqat yil keltiriladi. Yoshligida rasm chizish va musiqaga qiziqqan, rassom bo'lishni orzu qilgan. 1920-yillarning boshida Moskvaga borib, Oliy badiiy-texnik ustaxonalarda (VXUTEMAS) o'qigan; tarjimai holida kinoni birinchi marta shu yerda ko'rgani aytiladi.

1925-yilda Toshkentga qaytgach, yangi ochilgan «Sharq yulduzi» kinostudiyasida (keyinchalik «O'zbekfilm») ishlay boshladi. Avval rejissyorlarga yordamchi, maslahatchi va epizodik rollarda aktyor bo'ldi, «Oxirgi bek» kabi filmlarda qatnashdi. Studiyaga iqtidorli yoshlarni jalb qilish uchun o'zbek tilida «Kinosenariy» va «Kinoaktyor» kitoblarini yozdi, «O'zbekiston kino do'stlari» jamiyatini tuzishda va Toshkentda kinotexnikum ochilishida faol bo'ldi.

Mustaqil rejissyor sifatidagi ilk badiiy filmi «Yuksalish» 1931-yilda ekranga chiqdi. Undan keyin «Ramazon» (1932) va «Yigit» (1934) suratga olindi. Bu filmlarda Sovet hokimiyati sharoitida o'zgargan inson qismati o'zbek turmushi materialida ko'rsatildi. Asosiy qiyinchilik rol ijrochilarini topish edi: kasbiy o'zbek kino aktyorlari yo'q, ayol rollariga esa din arboblari qarshi chiqardi. Manbalarga ko'ra, 1935-yilda VKP(b) Markaziy Qo'mitasi qaroriga binoan G'aniyev rejissyorlik ishidan chetlatilgan va bu urushgacha davom etgan.

Urush yillarida u Yakov Protazanov bilan hamkorlik qildi: Protazanovning «Nasriddin Buxoroda» (1943) filmida ikkinchi rejissyor bo'ldi, «Biz g'alaba qozonamiz» filmini suratga olishda qatnashdi va «Jasur do'stlar»ni yaratdi. 1944-yilda unga O'zbekiston SSR xizmat ko'rsatgan san'at arbobi unvoni berildi. «Tohir va Zuhra» (1945) o'zbek badiiy kinosi tarixida xorijda namoyish etilgan birinchi film bo'ldi; uning Moskvadagi premyerasi 1945-yil 21-oktyabrda o'tdi. Keyin «Nasriddinning sarguzashtlari» (1946) va «Farg'ona qizi» (1948) filmlarini ishladi.

1949-yilda og'ir kasal bo'lib qoldi. 1949–1952-yillarda hujjatli filmlar ustida ishladi — «Qoraqalpoq diyorida», «Farg'ona vodiysi», «Kanash», «O'zbek raqsi ustalari». Nabi G'aniyev 1953-yil 29-oktyabrda Toshkentda vafot etdi va Chig'atoy qabristoniga dafn etildi.

Uning nomi 1965-yilda Toshkent kinotexnikumiga berilgan, Toshkentdagi ko'chalardan biri ham uning nomini olgan. 2001-yilda vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlangan. Xonanda Rayhon uning evarasi.