Наби Ғаниев

Наби Ғаниев 1904-йилда Тошкентда туғилган; туғилган куни манбаларда турлича кўрсатилади, шунинг учун бу ерда фақат йил келтирилади. Ёшлигида расм чизиш ва мусиқага қизиққан, рассом бўлишни орзу қилган. 1920-йилларнинг бошида Москвага бориб, Олий бадиий-техник устахоналарда (ВХУТЕМАС) ўқиган; таржимаи ҳолида кинони биринчи марта шу ерда кўргани айтилади.

1925-йилда Тошкентга қайтгач, янги очилган «Шарқ юлдузи» киностудиясида (кейинчалик «Ўзбекфилм») ишлай бошлади. Аввал режиссёрларга ёрдамчи, маслаҳатчи ва эпизодик ролларда актёр бўлди, «Охирги бек» каби филмларда қатнашди. Студияга иқтидорли ёшларни жалб қилиш учун ўзбек тилида «Киносенарий» ва «Киноактёр» китобларини ёзди, «Ўзбекистон кино дўстлари» жамиятини тузишда ва Тошкентда кинотехникум очилишида фаол бўлди.

Мустақил режиссёр сифатидаги илк бадиий филми «Юксалиш» 1931-йилда экранга чиқди. Ундан кейин «Рамазон» (1932) ва «Йигит» (1934) суратга олинди. Бу филмларда Совет ҳокимияти шароитида ўзгарган инсон қисмати ўзбек турмуши материалида кўрсатилди. Асосий қийинчилик рол ижрочиларини топиш эди: касбий ўзбек кино актёрлари йўқ, аёл ролларига эса дин арбоблари қарши чиқарди. Манбаларга кўра, 1935-йилда ВКП(б) Марказий Қўмитаси қарорига биноан Ғаниев режиссёрлик ишидан четлатилган ва бу урушгача давом этган.

Уруш йилларида у Яков Протазанов билан ҳамкорлик қилди: Протазановнинг «Насриддин Бухорода» (1943) филмида иккинчи режиссёр бўлди, «Биз ғалаба қозонамиз» филмини суратга олишда қатнашди ва «Жасур дўстлар»ни яратди. 1944-йилда унга Ўзбекистон ССР хизмат кўрсатган санъат арбоби унвони берилди. «Тоҳир ва Зуҳра» (1945) ўзбек бадиий киноси тарихида хорижда намойиш этилган биринчи филм бўлди; унинг Москвадаги премьераси 1945-йил 21-октябрда ўтди. Кейин «Насриддиннинг саргузаштлари» (1946) ва «Фарғона қизи» (1948) филмларини ишлади.

1949-йилда оғир касал бўлиб қолди. 1949–1952-йилларда ҳужжатли филмлар устида ишлади — «Қорақалпоқ диёрида», «Фарғона водийси», «Канаш», «Ўзбек рақси усталари». Наби Ғаниев 1953-йил 29-октябрда Тошкентда вафот этди ва Чиғатой қабристонига дафн этилди.

Унинг номи 1965-йилда Тошкент кинотехникумига берилган, Тошкентдаги кўчалардан бири ҳам унинг номини олган. 2001-йилда вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган. Хонанда Райҳон унинг эвараси.