Najmiddin Kubro

Najmiddin Kubro — to'liq ismi Abul-Jannob Ahmad ibn Umar al-Xivaqiy al-Xorazmiy — an'anaga ko'ra hijriy 540 (milodiy 1145) yilda Xorazmning Xiva shahrida tug'ilgan. Bu sana taxminiy: mo'g'ullar bosqini paytida uning sakson yoshlar atrofida bo'lgani haqidagi rivoyatlar sababli tadqiqotchilar uni aniq deb hisoblamaydi. U savdo bilan shug'ullangan, diniy ta'limga katta e'tibor bergan oilada o'sgan. «Kubro» laqabi Qur'ondagi «at-tommat ul-kubro» («eng ulug' ofat», qiyomat kunining nomlaridan biri) iborasidan qisqargan: rivoyatlarga ko'ra, yoshligida ilmiy bahslarda hech kimga yengilmagani uchun ustozi uni shunday atagan.

Yigitligida ilm izlab yurtidan chiqib ketgan va Nishopur, Hamadon, Isfahon, Makka va Iskandariyada muhaddislardan hadis o'qigan. O'zi yozishicha, Iskandariyada tushida payg'ambar unga «Abul-Jannob» — «dunyodan yiroq turuvchi» kunyasini bergan. O'ttiz besh yoshlarida zohiriy ilmlarni qo'yib, o'ziga murshid izlay boshlagan. Uning so'fiylik yo'li manbalarda ikki xil hikoya qilinadi, ammo ikkalasida ham uch ustoz tilga olinadi: Dizful shahridagi Ismoil Qasriy, Abu Najib Suhravardiyning xalifasi Ammor Yosir Bidlisiy va Qohirada yashagan Ro'zbehon Vazzon al-Misriy. Rivoyatlardan biriga ko'ra, Ro'zbehon unga qizini nikohlab bergan, Tabrizda hadis o'qib yurgan chog'ida esa majzub darvesh Bobo Faraj uni butunlay tasavvufga yuzlantirgan.

Hijriy 580 (milodiy 1184) yilda Najmiddin Xorazmga qaytib, poytaxt Gurganjda (Urganch, hozirgi Turkmanistondagi Ko'hna Urganch) xonaqoh qurgan va umrining qolgan qismini murid tarbiyasiga bag'ishlagan. Kubroviya tariqati shu yildan boshlanadi. Manbalarda uning oltmishga yaqin xalifasi tilga olinadi — Majdiddin Bag'dodiy, Najmiddin Doya Roziy, Radiyuddin Ali Lolo, Sa'diddin Hamaviy, Sayfiddin Boxarziy va boshqalar; ko'p shayx yetishtirgani uchun unga «Valitarosh» («valiylar tarbiyachisi») unvoni berilgan. Abdurahmon Jomiy Jaloliddin Rumiyning otasi Bahouddin Valadni ham uning muridlari qatorida sanaydi, biroq bu Bahouddin Valad va Rumiyning o'z asarlarida tasdiqlanmaydi. Najmiddin Xorazmshohlar saroyi bilan yaxshi munosabatda bo'lgan va Xorazmda faylasuf Faxriddin Roziy bilan uchrashgan. Rivoyatga ko'ra, xorazmshoh Muhammad shogirdi Majdiddin Bag'dodiyni qatl ettirgach, shayx uni kechirmagan va yurtga ofat kelishini oldindan aytgan.

Kubro ta'limotining markazida so'fiyning zikr va riyozat paytidagi ko'rishlari — mushohadalar tahlili turadi. «Favoih ul-jamol» asarida u bularni o'z tajribasi asosida bayon qilgan: salikka turli rangdagi nurlar ko'rinadi va har bir rang qalbning muayyan holatidan darak beradi — masalan, yashil nur qalb tirikligini, sariq nur esa dardni bildiradi; qalbdan ko'tarilgan nur arshdan tushgan nur bilan qo'shilganda Qur'ondagi «nur ustiga nur» holati yuz beradi. U insonni butun olamni o'zida mujassam etgan kichik olam deb bilgan. Qarashlarini arab tilidagi bir necha risolada bayon qilgan, ulardan eng mashhuri — «Al-Usul al-ashara» («O'n asl»); fors tilida ruboiylar ham unga nisbat beriladi. Umrining oxirida Qur'on tafsiri ustida ishlagan.

Hijriy 618 (milodiy 1221) yilda Chingizxon qo'shinlari Gurganjni qamal qilib, shaharni vayron etgan. Rashididdinning «Jome' ut-tavorix» asariga ko'ra, Chingizxon shayxga shahardan chiqib ketishga izn bergan, ammo u shahar yondirilayotgan paytda o'z jonini saqlab qolishni rad etgan. Tarixchi Yofi'iy yozishicha, u shogirdlariga — jumladan Sa'diddin Hamaviy va Radiyuddin Ali Lologa — shaharni tark etishni buyurib, o'zi jangga kirgan va shahid bo'lgan. Rashididdin halok bo'lganlar juda ko'p bo'lgani uchun uning jasadi topilmaganini yozadi; boshqa rivoyatga ko'ra, u vayron bo'lgan xonaqohiga dafn qilingan.

Ko'hna Urganchda unga nisbat beriladigan qabr va zoviya saqlanib qolgan. XIV asrning 30-yillarida sayyoh Ibn Battuta shayx maqbarasini ziyorat qilgan va zoviyada yo'lovchilarga taom berilishini yozib qoldirgan. Hozirgi maqbara XIV asrning birinchi yarmida qurilgan, XIX asrda Xiva xoni Muhammad Aminxon uni ta'mirlatgan; 2005-yilda u Ko'hna Urganch yodgorliklari qatorida YuNESKOning Butunjahon merosi ro'yxatiga kiritilgan. O'zbekistonda 1995-yilda Najmiddin Kubro tavalludining 850 yilligi nishonlangan, uning ruboiylari o'zbek tiliga bir necha bor tarjima qilingan.