Нажмиддин Кубро

Нажмиддин Кубро — тўлиқ исми Абул-Жанноб Аҳмад ибн Умар ал-Хивақий ал-Хоразмий — анъанага кўра ҳижрий 540 (милодий 1145) йилда Хоразмнинг Хива шаҳрида туғилган. Бу сана тахминий: мўғуллар босқини пайтида унинг саксон ёшлар атрофида бўлгани ҳақидаги ривоятлар сабабли тадқиқотчилар уни аниқ деб ҳисобламайди. У савдо билан шуғулланган, диний таълимга катта эътибор берган оилада ўсган. «Кубро» лақаби Қуръондаги «ат-томмат ул-кубро» («энг улуғ офат», қиёмат кунининг номларидан бири) иборасидан қисқарган: ривоятларга кўра, ёшлигида илмий баҳсларда ҳеч кимга енгилмагани учун устози уни шундай атаган.

Йигитлигида илм излаб юртидан чиқиб кетган ва Нишопур, Ҳамадон, Исфаҳон, Макка ва Искандарияда муҳаддислардан ҳадис ўқиган. Ўзи ёзишича, Искандарияда тушида пайғамбар унга «Абул-Жанноб» — «дунёдан йироқ турувчи» кунясини берган. Ўттиз беш ёшларида зоҳирий илмларни қўйиб, ўзига муршид излай бошлаган. Унинг сўфийлик йўли манбаларда икки хил ҳикоя қилинади, аммо иккаласида ҳам уч устоз тилга олинади: Дизфул шаҳридаги Исмоил Қасрий, Абу Нажиб Суҳравардийнинг халифаси Аммор Ёсир Бидлисий ва Қоҳирада яшаган Рўзбеҳон Ваззон ал-Мисрий. Ривоятлардан бирига кўра, Рўзбеҳон унга қизини никоҳлаб берган, Табризда ҳадис ўқиб юрган чоғида эса мажзуб дарвеш Бобо Фараж уни бутунлай тасаввуфга юзлантирган.

Ҳижрий 580 (милодий 1184) йилда Нажмиддин Хоразмга қайтиб, пойтахт Гурганжда (Урганч, ҳозирги Туркманистондаги Кўҳна Урганч) хонақоҳ қурган ва умрининг қолган қисмини мурид тарбиясига бағишлаган. Кубровия тариқати шу йилдан бошланади. Манбаларда унинг олтмишга яқин халифаси тилга олинади — Маждиддин Бағдодий, Нажмиддин Доя Розий, Радиюддин Али Лоло, Саъдиддин Ҳамавий, Сайфиддин Бохарзий ва бошқалар; кўп шайх етиштиргани учун унга «Валитарош» («валийлар тарбиячиси») унвони берилган. Абдураҳмон Жомий Жалолиддин Румийнинг отаси Баҳоуддин Валадни ҳам унинг муридлари қаторида санайди, бироқ бу Баҳоуддин Валад ва Румийнинг ўз асарларида тасдиқланмайди. Нажмиддин Хоразмшоҳлар саройи билан яхши муносабатда бўлган ва Хоразмда файласуф Фахриддин Розий билан учрашган. Ривоятга кўра, хоразмшоҳ Муҳаммад шогирди Маждиддин Бағдодийни қатл эттиргач, шайх уни кечирмаган ва юртга офат келишини олдиндан айтган.

Кубро таълимотининг марказида сўфийнинг зикр ва риёзат пайтидаги кўришлари — мушоҳадалар таҳлили туради. «Фавоиҳ ул-жамол» асарида у буларни ўз тажрибаси асосида баён қилган: саликка турли рангдаги нурлар кўринади ва ҳар бир ранг қалбнинг муайян ҳолатидан дарак беради — масалан, яшил нур қалб тириклигини, сариқ нур эса дардни билдиради; қалбдан кўтарилган нур аршдан тушган нур билан қўшилганда Қуръондаги «нур устига нур» ҳолати юз беради. У инсонни бутун оламни ўзида мужассам этган кичик олам деб билган. Қарашларини араб тилидаги бир неча рисолада баён қилган, улардан энг машҳури — «Ал-Усул ал-ашара» («Ўн асл»); форс тилида рубоийлар ҳам унга нисбат берилади. Умрининг охирида Қуръон тафсири устида ишлаган.

Ҳижрий 618 (милодий 1221) йилда Чингизхон қўшинлари Гурганжни қамал қилиб, шаҳарни вайрон этган. Рашидиддиннинг «Жоме' ут-таворих» асарига кўра, Чингизхон шайхга шаҳардан чиқиб кетишга изн берган, аммо у шаҳар ёндирилаётган пайтда ўз жонини сақлаб қолишни рад этган. Тарихчи Ёфиъий ёзишича, у шогирдларига — жумладан Саъдиддин Ҳамавий ва Радиюддин Али Лолога — шаҳарни тарк этишни буюриб, ўзи жангга кирган ва шаҳид бўлган. Рашидиддин ҳалок бўлганлар жуда кўп бўлгани учун унинг жасади топилмаганини ёзади; бошқа ривоятга кўра, у вайрон бўлган хонақоҳига дафн қилинган.

Кўҳна Урганчда унга нисбат бериладиган қабр ва зовия сақланиб қолган. XIV асрнинг 30-йилларида сайёҳ Ибн Баттута шайх мақбарасини зиёрат қилган ва зовияда йўловчиларга таом берилишини ёзиб қолдирган. Ҳозирги мақбара XIV асрнинг биринчи ярмида қурилган, XIX асрда Хива хони Муҳаммад Аминхон уни таъмирлатган; 2005-йилда у Кўҳна Урганч ёдгорликлари қаторида ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган. Ўзбекистонда 1995-йилда Нажмиддин Кубро таваллудининг 850 йиллиги нишонланган, унинг рубоийлари ўзбек тилига бир неча бор таржима қилинган.