Najmiddin an-Nasafiy

Nasaf (hozirgi Qarshi)da tug'ilgan hanafiy faqih, mutakallim, muhaddis va mufassir; «Aqoid an-Nasafiy» va «Samarqand ulamolari xotirasiga doir qand» asarlari muallifi.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Diniy arbob, Olim
Haqiqiy ismi:: Abu Hafs Najmiddin Umar ibn Muhammad ibn Ahmad an-Nasafiy as-Samarqandiy
Taxallusi:: Abu Hafs an-Nasafiy
Tug'ilgan:: taxminan 1068 — 2 dekabr 1142
Tug'ilgan joy:: Qarshi, Qashqadaryo

Biografiya

Abu Hafs Najmiddin Umar ibn Muhammad an-Nasafiy 1068-yil atrofida Nasaf shahrida — hozirgi Qarshi hududida, Movarounnahrning yirik ilm markazlaridan birida tug'ilgan. Nisbasidagi «an-Nasafiy» ona shahriga, «as-Samarqandiy» esa umrining asosiy qismi o'tgan Samarqandga ishora qiladi; «al-Hanafiy» nisbasi uning hanafiy mazhabiga mansubligini bildiradi.

Dastlabki ta'limni Nasafda olgan: hadis ilmidan hofiz Abu Rajo Qutayba an-Nasafiydan, adab va fiqhdan Abul Hasan Ali al-Kasbaviydan, keyinchalik Abul Yusr al-Bazdaviy va boshqa ustozlardan saboq olgan. Buxoroda ham fiqh bo'yicha tahsil ko'rgan. Taxminan o'ttiz yoshdan keyin Samarqandga ko'chib, shahardagi «Dor ul-Juzjoniya» ilm markazida o'qigan, so'ng u yerda mudarrislik qilgan. O'zining aytishicha, hadisni 550 ga yaqin shayxdan eshitgan.

1113-yilda haj safariga chiqqan va yo'lda Bag'dodda ulamolar bilan uchrashib, hadis darslarini olgan hamda bergan; ammo safari uzoqqa cho'zilmay, vataniga qaytgan. Keyingi hayotini Samarqandda o'tkazib, fiqh, kalom, tafsir, hadis, tarix va she'riyatga oid taxminan yuzta asar yozgan.

Eng mashhur asarlari — sunniy aqidaning hanafiy-moturidiy talqinini qisqa bayon etgan «Aqoid an-Nasafiy», tafsirga bag'ishlangan «Taysir fit-tafsir», fiqhdagi ixtiloflarni she'riy yo'lda bayon qilgan «al-Manzuma an-nasafiya» va Samarqand ulamolarining tarjimai holi jamlangan «al-Qand fiy zikri ulamoi Samarqand». Fiqhdagi mashhur shogirdi «al-Hidoya» muallifi Burhoniddin al-Marg'inoniy edi.

Nasafiy 1142-yil 2-dekabrda Samarqandda vafot etgan va Chokardiza qabristonida, Abu Mansur al-Moturidiy yonida dafn etilgan. «Aqoid»ga Sa'duddin Taftazoniy (vaf. 1390) sharh yozgan; XVII asrga kelib bu matnga ellikdan ortiq sharh bitilgan. O'zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti «al-Qand»ning qisqartirilgan o'zbekcha tarjimasini «Samarqandiya» nomi bilan 2001-yilda chop etgan.

Ta'lim

Dor ul-Juzjoniya (Samarqand)
Madrasa · Samarqand

Karyera

Dor ul-Juzjoniya (Samarqand)
Mudarris · Samarqand

Hayot yo'li

1068
Tug'ilishi
Nasafda — hozirgi Qarshi hududidagi ilm markazida tug'ilgan (manbalarda 1067–1069-yillar ko'rsatiladi).
XI asr oxiri
Nasafda tahsil
Abu Rajo Qutayba an-Nasafiy, Abul Hasan al-Kasbaviy va boshqa ustozlardan hadis, adab va fiqhdan saboq olgan; Buxoroda ham fiqh o'rgangan.
XII asr boshlari
Samarqandga ko'chishi
Taxminan o'ttiz yoshdan keyin Samarqandga borib, «Dor ul-Juzjoniya»da tahsilni davom ettirgan, keyin u yerda mudarris bo'lgan.
1113
Haj safari
Makkaga haj safariga chiqqan, Bag'dodda ulamolar bilan uchrashib hadis darslarida qatnashgan va dars bergan; so'ng Samarqandga qaytgan.
1140
Aqida risolasi
Samarqandga kelgan Saljuqiy sulton Sanjarning iltimosiga ko'ra shahar ulamolari talabi bilan sunniy aqida bo'yicha risola yozgan (fors tilidagi qo'lyozmada shunday xabar qilinadi).
1142
Vafoti
2-dekabrda Samarqandda vafot etgan; Chokardiza qabristonida dafn etilgan.

Asarlar

«Aqoid an-Nasafiy»
Kalom
Sunniy aqidaning hanafiy-moturidiy talqinini qisqa bayon qilgan matn; unga ko'plab sharhlar, jumladan Taftazoniyning sharhi yozilgan.
«Taysir fit-tafsir»
Tafsir
Qur'on tafsiriga bag'ishlangan yirik asar; keyingi tafsirlarda ko'p tilga olingan.
«al-Manzuma an-nasafiya fil-xilofiyot»
Fiqh
Abu Hanifa, uning shogirdlari hamda Shofe'iy va Molik qarashlari o'rtasidagi ixtiloflarni she'riy yo'lda bayon qilgan nazmiy asar.
«Tilbat at-talaba fil-istilohot al-fiqhiya»
Fiqh
Fiqh istilohlariga bag'ishlangan, asrlar davomida hanafiy maktablarda darslik sifatida foydalanilgan asar.
«al-Qand fiy zikri ulamoi Samarqand»
Tarix, tarjimai hol
Samarqand va Movarounnahrning mingdan ortiq olimi hayoti va rivoyat qilgan hadislariga oid biografik to'plam; qo'lyozmasi to'liq saqlanmagan.

Meros

Nasafiy hanafiy fiqhi, hadis va kalom ilmlarini Movarounnahrda rivojlantirgan olimlardan biri bo'ldi. Uning «Aqoid» matni sunniy aqidaning asosiy darsliklaridan biriga aylanib, Taftazoniy kabi olimlar tomonidan sharhlandi va XVII asrga kelib ellikdan ortiq sharhga ega bo'ldi. «al-Qand» esa Samarqand va Movarounnahr ulamolari tarixini o'rganishda o'ziga xos manba hisoblanadi. Shogirdi Burhoniddin al-Marg'inoniy «al-Hidoya»ni yozgan.

Davr: XI–XII asrlar, Movarounnahrda Saljuqiylar hukmronligi davri

Sulton Sanjarning iltimosi bilan aqida risolasining yozilishi (1140)
«al-Qand»ning qisqartirilgan o'zbekcha tarjimasi «Samarqandiya» nomi bilan nashr etilgan (2001)