Нажмиддин ан-Насафий

Насаф (ҳозирги Қарши)да туғилган ҳанафий фақиҳ, мутакаллим, муҳаддис ва муфассир; «Ақоид ан-Насафий» ва «Самарқанд уламолари хотирасига доир қанд» асарлари муаллифи.

Маълумот:

Фаолият:: Диний арбоб, Олим
Ҳақиқий исми:: Абу Ҳафс Нажмиддин Умар ибн Муҳаммад ибн Аҳмад ан-Насафий ас-Самарқандий
Тахаллуси:: Абу Ҳафс ан-Насафий
Туғилган:: тахминан 1068 — 2 декабр 1142
Туғилган жой:: Қарши, Қашқадарё

Биография

Абу Ҳафс Нажмиддин Умар ибн Муҳаммад ан-Насафий 1068-йил атрофида Насаф шаҳрида — ҳозирги Қарши ҳудудида, Мовароуннаҳрнинг йирик илм марказларидан бирида туғилган. Нисбасидаги «ан-Насафий» она шаҳрига, «ас-Самарқандий» эса умрининг асосий қисми ўтган Самарқандга ишора қилади; «ал-Ҳанафий» нисбаси унинг ҳанафий мазҳабига мансублигини билдиради.

Дастлабки таълимни Насафда олган: ҳадис илмидан ҳофиз Абу Ражо Қутайба ан-Насафийдан, адаб ва фиқҳдан Абул Ҳасан Али ал-Касбавийдан, кейинчалик Абул Юср ал-Баздавий ва бошқа устозлардан сабоқ олган. Бухорода ҳам фиқҳ бўйича таҳсил кўрган. Тахминан ўттиз ёшдан кейин Самарқандга кўчиб, шаҳардаги «Дор ул-Жузжония» илм марказида ўқиган, сўнг у ерда мударрислик қилган. Ўзининг айтишича, ҳадисни 550 га яқин шайхдан эшитган.

1113-йилда ҳаж сафарига чиққан ва йўлда Бағдодда уламолар билан учрашиб, ҳадис дарсларини олган ҳамда берган; аммо сафари узоққа чўзилмай, ватанига қайтган. Кейинги ҳаётини Самарқандда ўтказиб, фиқҳ, калом, тафсир, ҳадис, тарих ва шеъриятга оид тахминан юзта асар ёзган.

Энг машҳур асарлари — сунний ақиданинг ҳанафий-мотуридий талқинини қисқа баён этган «Ақоид ан-Насафий», тафсирга бағишланган «Тайсир фит-тафсир», фиқҳдаги ихтилофларни шеърий йўлда баён қилган «ал-Манзума ан-насафия» ва Самарқанд уламоларининг таржимаи ҳоли жамланган «ал-Қанд фий зикри уламои Самарқанд». Фиқҳдаги машҳур шогирди «ал-Ҳидоя» муаллифи Бурҳониддин ал-Марғиноний эди.

Насафий 1142-йил 2-декабрда Самарқандда вафот этган ва Чокардиза қабристонида, Абу Мансур ал-Мотуридий ёнида дафн этилган. «Ақоид»га Саъдуддин Тафтазоний (ваф. 1390) шарҳ ёзган; XVII асрга келиб бу матнга элликдан ортиқ шарҳ битилган. Ўзбекистон миллий энсиклопедияси нашриёти «ал-Қанд»нинг қисқартирилган ўзбекча таржимасини «Самарқандия» номи билан 2001-йилда чоп этган.

Таълим

Дор ул-Жузжония (Самарқанд)
Мадраса · Самарқанд

Карьера

Дор ул-Жузжония (Самарқанд)
Мударрис · Самарқанд

Ҳаёт йўли

1068
Туғилиши
Насафда — ҳозирги Қарши ҳудудидаги илм марказида туғилган (манбаларда 1067–1069-йиллар кўрсатилади).
XI аср охири
Насафда таҳсил
Абу Ражо Қутайба ан-Насафий, Абул Ҳасан ал-Касбавий ва бошқа устозлардан ҳадис, адаб ва фиқҳдан сабоқ олган; Бухорода ҳам фиқҳ ўрганган.
XII аср бошлари
Самарқандга кўчиши
Тахминан ўттиз ёшдан кейин Самарқандга бориб, «Дор ул-Жузжония»да таҳсилни давом эттирган, кейин у ерда мударрис бўлган.
1113
Ҳаж сафари
Маккага ҳаж сафарига чиққан, Бағдодда уламолар билан учрашиб ҳадис дарсларида қатнашган ва дарс берган; сўнг Самарқандга қайтган.
1140
Ақида рисоласи
Самарқандга келган Салжуқий султон Санжарнинг илтимосига кўра шаҳар уламолари талаби билан сунний ақида бўйича рисола ёзган (форс тилидаги қўлёзмада шундай хабар қилинади).
1142
Вафоти
2-декабрда Самарқандда вафот этган; Чокардиза қабристонида дафн этилган.

Асарлар

«Ақоид ан-Насафий»
Калом
Сунний ақиданинг ҳанафий-мотуридий талқинини қисқа баён қилган матн; унга кўплаб шарҳлар, жумладан Тафтазонийнинг шарҳи ёзилган.
«Тайсир фит-тафсир»
Тафсир
Қуръон тафсирига бағишланган йирик асар; кейинги тафсирларда кўп тилга олинган.
«ал-Манзума ан-насафия фил-хилофиёт»
Фиқҳ
Абу Ҳанифа, унинг шогирдлари ҳамда Шофеъий ва Молик қарашлари ўртасидаги ихтилофларни шеърий йўлда баён қилган назмий асар.
«Тилбат ат-талаба фил-истилоҳот ал-фиқҳия»
Фиқҳ
Фиқҳ истилоҳларига бағишланган, асрлар давомида ҳанафий мактабларда дарслик сифатида фойдаланилган асар.
«ал-Қанд фий зикри уламои Самарқанд»
Тарих, таржимаи ҳол
Самарқанд ва Мовароуннаҳрнинг мингдан ортиқ олими ҳаёти ва ривоят қилган ҳадисларига оид биографик тўплам; қўлёзмаси тўлиқ сақланмаган.

Мерос

Насафий ҳанафий фиқҳи, ҳадис ва калом илмларини Мовароуннаҳрда ривожлантирган олимлардан бири бўлди. Унинг «Ақоид» матни сунний ақиданинг асосий дарсликларидан бирига айланиб, Тафтазоний каби олимлар томонидан шарҳланди ва XVII асрга келиб элликдан ортиқ шарҳга эга бўлди. «ал-Қанд» эса Самарқанд ва Мовароуннаҳр уламолари тарихини ўрганишда ўзига хос манба ҳисобланади. Шогирди Бурҳониддин ал-Марғиноний «ал-Ҳидоя»ни ёзган.

Давр: XI–XII асрлар, Мовароуннаҳрда Салжуқийлар ҳукмронлиги даври

Султон Санжарнинг илтимоси билан ақида рисоласининг ёзилиши (1140)
«ал-Қанд»нинг қисқартирилган ўзбекча таржимаси «Самарқандия» номи билан нашр этилган (2001)