Qashqadaryo
Ushbu hududda tug'ilgan mashhurlar (110 ta)
Qashqadaryo viloyati — Oʻzbekistonning janubidagi viloyat, Qashqadaryo havzasi va Pomir-Oloy togʻlarining gʻarbiy etaklarida joylashgan. Markazi — Qarshi; Amir Temur vatani Shahrisabz ham shu viloyatda.
- Aholisi
- 3 717 000 kishi (2026)
- Maydoni
- 28 570 km²
- Aholi zichligi
- 130 kishi/km²
- Maʼmuriy markazi
- Qarshi
- Tashkil topgan
- 1943 (1964-yilda qayta tuzilgan)
Shuningdek mashhur
Shahar va tumanlar (14)
Joy haqida — Qashqadaryo
Tarixi
Qashqadaryo vohasi qadimgi Soʻgʻdning janubiy qismi boʻlgan. Bu yerdagi ikki yirik shahar — Kesh (hozirgi Shahrisabz) va Naxshab, keyinchalik Nasaf (hozirgi Qarshi) — Buyuk ipak yoʻlidagi muhim markazlar edi; ikkalasining ham 2700 yillik yubileyi nishonlangan.
Arablar istilosidan soʻng Nasaf ilm markaziga aylandi, bu yerdan chiqqan koʻplab ulamolar «Nasafiy» nisbasi bilan tanilgan. XIV asrda moʻgʻul xoni Kebek Nasaf yaqinida saroy qurdirdi, «qarshi» (saroy) soʻzi keyinchalik shahar nomiga aylandi. 1336-yilda Kesh yaqinida Amir Temur tugʻildi; u Shahrisabzda Oqsaroyni qurdirdi, nabirasi Mirzo Ulugʻbek esa bu yerda Koʻk gumbaz masjidini bunyod etdi.
XVI asrdan voha Buxoro xonligi, keyin Buxoro amirligi tarkibida boʻldi. Qarshi amirlikning Buxorodan keyingi ikkinchi yirik shahri va valiahd qarorgohi edi; 1583-yilda Abdullaxon II davrida Qashqadaryo ustiga gʻishtin koʻprik qurildi.
Sovet davrida viloyat chegaralari bir necha bor oʻzgardi: 1943-yilda Qashqadaryo viloyati tuzildi, 1960-yilda Surxondaryo viloyatiga qoʻshib yuborildi va 1964-yilda yana tiklandi. 1970-yillardan Qarshi choʻlining oʻzlashtirilishi va gaz konlarining ishga tushirilishi viloyatni yirik paxtachilik, gʻallachilik va energetika hududiga aylantirdi.
2000-yilda Shahrisabzning tarixiy markazi UNESCOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritildi. Bugun viloyat aholisi soni boʻyicha mamlakatda eng yiriklardan biri.
Geografiyasi
Viloyat Qashqadaryo havzasida, Pomir-Oloy togʻ tizimining gʻarbiy chekkasida joylashgan. Shimoli-gʻarbda Buxoro, shimolda Navoiy va Samarqand, janubi-sharqda Surxondaryo viloyatlari, gʻarbda Turkmanistonning Lebap viloyati, sharqda Tojikiston bilan chegaradosh. Maydoni taxminan 28,6 ming km².
Shimol va sharqda Zarafshon hamda Hisor tizmalari koʻtarilgan, ular bilan tekisliklar orasini adirlar egallaydi. Gʻarbiy qismning katta maydoni — Qarshi choʻli; u 1970-yillardan Amudaryodan suv keltiruvchi kanallar yordamida oʻzlashtirilgan.
Iqlimi kontinental, joylarda subtropik: tekisliklarda qishi nisbatan yumshoq, yozi uzoq, issiq va quruq. Yanvarning oʻrtacha harorati 0…+2 °C, iyulniki +28…+30 °C atrofida. Tekisliklarga yiliga 300 mm ga yaqin, togʻlarga 500 mm dan ortiq yogʻin tushadi.
Asosiy daryo — Qashqadaryo, uning irmoqlari Jinnidaryo, Oqsuv, Yakkabogʻdaryo, Tanxozdaryo va Gʻuzordaryo. Chimqoʻrgʻon, Pachkamar, Hisorak va Tallimarjon suv omborlari bor. Viloyatda Shoʻrtan, Muborak va boshqa yirik gaz va neft konlari ishlatiladi. Togʻlarda Hisor davlat qoʻriqxonasi va Kitob davlat geologiya qoʻriqxonasi joylashgan.
Diqqatga sazovor joylari
- Oqsaroy (Shahrisabz) — Amir Temur 1380-yilda qurdira boshlagan saroy; bugun uning ulkan peshtoq qoldiqlari saqlangan.
- Doruttilovat majmuasi — Ulugʻbek qurdirgan Koʻk gumbaz masjidi va Shamsiddin Kulol maqbarasi joylashgan majmua.
- Dorussiyodat — Amir Temurning oʻgʻli Jahongir maqbarasi saqlangan majmua.
- Shahrisabz tarixiy markazi — 2000-yildan UNESCO Jahon merosi roʻyxatida.
- Qarshi koʻprigi — 1583-yilda qurilgan, Qashqadaryo ustidagi koʻp ravoqli gʻishtin koʻprik.
- Odina masjidi (Qarshi) — XVI asrga oid gumbazli masjid, yonida qadimiy sardoba bor.
- Langar ota majmuasi — Qamashi tumanidagi togʻ qishlogʻida joylashgan qadimiy masjid va ziyoratgoh.
- Hisor davlat qoʻriqxonasi — Hisor tizmasining baland togʻ oʻrmonlari, archazorlari va yaylovlarini muhofaza qiladi.
- Maydanak rasadxonasi — Kitob tumanidagi baland togʻda joylashgan astronomik observatoriya.
- Kitob kenglik stansiyasi — 39° shimoliy kenglik ustida qurilgan astronomik stansiya.
Chegaradosh: Buxoro · Navoiy · Samarqand · Surxondaryo
Manbalar: Wikidata · Wikipedia (uz) · Wikipedia (ru) · Wikipedia (en) · stat.uz · api.siat.stat.uz · api.siat.stat.uz · gov.uz