
Nazir To'raqulov
Qo'qonda tug'ilgan sovet davlat arbobi, Turkiston ASSR Marifat xalq komissari va MIK raisi, 1928–1936-yillarda SSSRning Hijoz va Saudiya Arabistonidagi elchisi; 1937-yilda otib tashlangan, 1958-yilda oqlangan.
Biografiya
Nazir To'raqulov Turkiston ASSRning rahbar lavozimlarida ishlagan, so'ng SSSRning Arabistondagi birinchi vakili bo'lgan sovet siyosatchisi va diplomati edi. Uni o'z davrida Sharq xalqlari tarixi va madaniyatini yaxshi biladigan, musulmon dunyosida tanilgan elchi sifatida eslashadi.
U 1892-yil oktabrda Qo'qonda, qozoq oilasida tug'ilgan (boshqa bir rivoyatda — Turkiston shahri yaqinidagi Qandoz qishlog'ida). Qo'qondagi rus-tuzem maktabi va savdo bilim yurtini tugatdi, 1913–1916-yillarda Moskva savdo institutining iqtisod fakultetida o'qidi. Birinchi jahon urushi yillarida g'arbiy frontda Butunrossiya Zemstvo ittifoqi yo'riqchisi bo'lib, Minskda yashirin «Erkin dala» tashkilotiga boshchilik qildi; 1918-yilda chap esyerlar partiyasi a'zosi, o'sha yili oktabrda RKP(b)ga o'tdi.
Qo'qondagi sovet idoralarida ishlagach, 1920-yilda Turkiston Kommunistik partiyasi MK mas'ul kotibi, Turkiston ASSR Maorif xalq komissari bo'ldi. 1921–1922-yillarda Turkiston ASSR Markaziy Ijroiya Komiteti raisi bo'lgan (manbalarda muddatlar turlicha ko'rsatiladi). U o'sha davrda Turkiston muxtoriyati va Farg'ona vodiysidagi qarshilik harakatini bartaraf etish tarafdori bo'lib, mahalliy «milliy kommunistlar» — Turar Risqulov va uning tarafdorlariga qarshi turdi.
1922-yilda Moskvaga ko'chib, 1928-yilgacha Sharq xalqlari markaziy nashriyotiga rahbarlik qildi, Sharq xalqlari institutida prorektor bo'lib, Butunittifoq sharqshunoslar ilmiy assotsiatsiyasi prezidiumi a'zosi edi; turkiy yozuvlarni lotinlashtirish masalalari bo'yicha maqolalar yozdi, «Yangi turk alifbosi» butunittifoq qo'mitasiga raislik qildi, 1922-yilda ruscha-o'zbekcha ijtimoiy-siyosiy lug'at nashr ettirdi.
1928-yilda SSSRning Hijoz va Najddagi diplomatik agenti va bosh konsuli etib tayinlandi; 3-oktabrda Jidda shahrida valiahd Foysalga ishonch yorlig'ini topshirdi. Keyinchalik elchi va muxtor vakil darajasida ishladi, Saudiya Arabistoni tashkil topgach ham o'sha lavozimda qoldi (1936-yilgacha). 1936–1937-yillarda Moskvadagi Sharq xalqlari til va yozuvi institutida ishladi.
1937-yilning yozida hibsga olindi va RSFSR Jinoyat kodeksining 58-moddasi bo'yicha ayblandi; SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi hukmiga ko'ra 1937-yil 3-oktabrda (bir manbada 3-noyabrda) otib tashlandi. 1958-yil 28-yanvarda jinoyat tarkibi yo'qligi uchun oqlandi. Uning nomi Qozog'istonda ko'chalar, maktablar va 2003-yilda ta'sis etilgan medalda abadiylashtirilgan.
Hayot yo'li
- 1913–1916Moskva savdo instituti
Iqtisod fakultetida o'qidi.
- 1918Qo'qon ijroiya qo'mitasi
Qo'qon ijroiya qo'mitasida ishladi; oktabrda RKP(b)ga qabul qilindi.
- 1920Turkistonda rahbar lavozimlar
Turkiston KP MK mas'ul kotibi va Maorif xalq komissari.
- 1921–1922Turkiston MIK raisi
Turkiston ASSR Markaziy Ijroiya Komiteti raisi (muddatlar manbalarda farq qiladi).
- 1922–1928Sharq xalqlari nashriyoti
Markaziy nashriyot boshqaruvi raisi, Sharq xalqlari instituti prorektori.
- 1928–1936Hijoz va Saudiya Arabistonida
SSSRning diplomatik agenti, so'ng elchi va muxtor vakil (Jidda).
- 1936–1937Sharq xalqlari instituti
Moskvada ilmiy ishlar va prorektorlik.
- 1937Hibs va hukm
Yozda hibsga olindi, 3-oktabrda otib tashlandi.
- 1958Oqlanishi
28-yanvarda vafotidan keyin oqlandi.