
Қўқонда туғилган совет давлат арбоби, Туркистон АССР Марифат халқ комиссари ва МИК раиси, 1928–1936-йилларда СССРнинг Ҳижоз ва Саудия Арабистонидаги элчиси; 1937-йилда отиб ташланган, 1958-йилда оқланган.
Биография
Назир Тўрақулов Туркистон АССРнинг раҳбар лавозимларида ишлаган, сўнг СССРнинг Арабистондаги биринчи вакили бўлган совет сиёсатчиси ва дипломати эди. Уни ўз даврида Шарқ халқлари тарихи ва маданиятини яхши биладиган, мусулмон дунёсида танилган элчи сифатида эслашади.
У 1892-йил октабрда Қўқонда, қозоқ оиласида туғилган (бошқа бир ривоятда — Туркистон шаҳри яқинидаги Қандоз қишлоғида). Қўқондаги рус-тузем мактаби ва савдо билим юртини тугатди, 1913–1916-йилларда Москва савдо институтининг иқтисод факултетида ўқиди. Биринчи жаҳон уруши йилларида ғарбий фронтда Бутунроссия Земство иттифоқи йўриқчиси бўлиб, Минскда яширин «Эркин дала» ташкилотига бошчилик қилди; 1918-йилда чап эсерлар партияси аъзоси, ўша йили октабрда РКП(б)га ўтди.
Қўқондаги совет идораларида ишлагач, 1920-йилда Туркистон Коммунистик партияси МК масъул котиби, Туркистон АССР Маориф халқ комиссари бўлди. 1921–1922-йилларда Туркистон АССР Марказий Ижроия Комитети раиси бўлган (манбаларда муддатлар турлича кўрсатилади). У ўша даврда Туркистон мухторияти ва Фарғона водийсидаги қаршилик ҳаракатини бартараф этиш тарафдори бўлиб, маҳаллий «миллий коммунистлар» — Турар Рисқулов ва унинг тарафдорларига қарши турди.
1922-йилда Москвага кўчиб, 1928-йилгача Шарқ халқлари марказий нашриётига раҳбарлик қилди, Шарқ халқлари институтида проректор бўлиб, Бутуниттифоқ шарқшунослар илмий ассоциацияси президиуми аъзоси эди; туркий ёзувларни лотинлаштириш масалалари бўйича мақолалар ёзди, «Янги турк алифбоси» бутуниттифоқ қўмитасига раислик қилди, 1922-йилда русча-ўзбекча ижтимоий-сиёсий луғат нашр эттирди.
1928-йилда СССРнинг Ҳижоз ва Нажддаги дипломатик агенти ва бош консули этиб тайинланди; 3-октабрда Жидда шаҳрида валиаҳд Фойсалга ишонч ёрлиғини топширди. Кейинчалик элчи ва мухтор вакил даражасида ишлади, Саудия Арабистони ташкил топгач ҳам ўша лавозимда қолди (1936-йилгача). 1936–1937-йилларда Москвадаги Шарқ халқлари тил ва ёзуви институтида ишлади.
1937-йилнинг ёзида ҳибсга олинди ва РСФСР Жиноят кодексининг 58-моддаси бўйича айбланди; СССР Олий суди Ҳарбий коллегияси ҳукмига кўра 1937-йил 3-октабрда (бир манбада 3-ноябрда) отиб ташланди. 1958-йил 28-январда жиноят таркиби йўқлиги учун оқланди. Унинг номи Қозоғистонда кўчалар, мактаблар ва 2003-йилда таъсис этилган медалда абадийлаштирилган.
Ҳаёт йўли
- 1913–1916Москва савдо институти
Иқтисод факултетида ўқиди.
- 1918Қўқон ижроия қўмитаси
Қўқон ижроия қўмитасида ишлади; октабрда РКП(б)га қабул қилинди.
- 1920Туркистонда раҳбар лавозимлар
Туркистон КП МК масъул котиби ва Маориф халқ комиссари.
- 1921–1922Туркистон МИК раиси
Туркистон АССР Марказий Ижроия Комитети раиси (муддатлар манбаларда фарқ қилади).
- 1922–1928Шарқ халқлари нашриёти
Марказий нашриёт бошқаруви раиси, Шарқ халқлари институти проректори.
- 1928–1936Ҳижоз ва Саудия Арабистонида
СССРнинг дипломатик агенти, сўнг элчи ва мухтор вакил (Жидда).
- 1936–1937Шарқ халқлари институти
Москвада илмий ишлар ва проректорлик.
- 1937Ҳибс ва ҳукм
Ёзда ҳибсга олинди, 3-октабрда отиб ташланди.
- 1958Оқланиши
28-январда вафотидан кейин оқланди.