Nosir Xisrav

Nosir Xisrav 1004-yilda Balx yaqinidagi Qubodiyonda (uning xarobalari hozir Tojikistonning Shahritus tumanida) amaldorlar va yer egalari oilasida tug'ilgan. Fors tilidagi asarlarida o'zini Abu Mu'in Hamid ad-din Nosir ibn Xisrav al-Qubodiyoniy al-Marvaziy deb atagan. Yoshligi haqida ma'lumot kam, ammo keyingi asarlari uning arab tili, adabiyot va o'sha davr ilmlarini yaxshi bilgan o'qimishli kishi bo'lganini ko'rsatadi.

Umrining birinchi yarmini Xuroson amaldori sifatida o'tkazgan: Marv va Balxda moliya-soliq ishlariga qarab, G'aznaviylar davrida saroyga kirish imkoniga ega bo'lgan. 1040-yilda Xuroson saljuqiylar qo'liga o'tgach ham, xizmatini davom ettirgan. O'zi keyinchalik bu yillarni may va ko'ngilxushlik bilan o'tgan umr deb eslagan.

Taxminan qirq yoshida u kuchli ruhiy burilishni boshdan kechirgan: tushga o'xshash holatdan so'ng xizmatni tashlab, haqiqiy bilim va yo'l ko'rsatuvchi ustoz izlay boshlagan. 1045-yil dekabrda Makkaga haj qilishga qaror qilgan, 1046-yil martda ukasi Abu Sa'id va xizmatkori bilan yo'lga chiqqan. Safar deyarli yetti yil davom etdi: u Eron shimoli va g'arbini, Armaniston va Kichik Osiyoni, Suriya, Falastin va Arabistonni kezib, haj qilgan, o'ngan joylarini «Safarnoma»da batafsil yozgan.

1047-yilda u Fotimiylar xalifaligining poytaxti Qohiraga yetib kelgan va u yerda taxminan uch yil turgan. Qohirada ismoiliylik ta'limotini o'rgangan, yirik ismoiliy targ'ibotchisi al-Mu'ayyad fi-d-din ash-Shiroziy bilan tanishgan. Xuroson uchun da'vat boshlig'i — «hujjat» etib tayinlangan, shoirlikda ham shu taxallusdan foydalangan. 1052-yilda Balxga qaytib, ismoiliy g'oyalarini ochiq targ'ib qila boshlagan.

Bu faoliyat sunniy ulamolarning keskin qarshiligiga duch kelgan: uni dindan chiqqanlikda va qarmatiylikda ayblashgan, uyini vayron qilishgan, o'zi Xurosonni tark etishga majbur bo'lgan. Pomirning Badaxshon tog'laridagi Yumg'on vodiysiga borib, mahalliy ismoiliy hokim Abu al-Ma'oliy Ali ibn Asad himoyasida qolgan va umrining qolgan qismini shu yerda o'tkazgan. Atrofida ko'plab izdoshlar to'plangan, Badaxshon ismoiliylari bugun ham uni o'z ta'limotining asoschisi deb biladi.

Yumg'onda ijodini davom ettirgan. Uning forscha devoni qasida va ruboiylardan iborat; nasriy asarlari orasida «Safarnoma», «Zod ul-musofirin», «Jome' ul-hikmatayn», «Vajhi din», «Xon ul-ixvon», «Kushoyish va rahoyish» bor, shuningdek, «Ro'shnoinoma» va «Saodatnoma» masnaviylarini yozgan. Ismoiliy falsafasiga oid asarlarini arabcha emas, forscha yozgani o'sha davr uchun kamyob hol edi. She'rlarida adolatsiz hukmdorlar va johil, manfaatparast kishilarni tanqid qilgan, dehqon va hunarmand mehnatini ulug'lagan.

Vafotining aniq sanasi noma'lum: tadqiqotchilar buni 1072-yildan keyingi yillarga, ba'zilar esa 1088-yilga to'g'ri keltiradi. Maqbarasi Badaxshonda, Afg'onistonning Fayzobod yaqinidagi Hazrati Sayyid qishlog'ida; unda saqlanayotgan bitikka ko'ra, bino 1697-yilda ta'mirlangan. Mahalliy ismoiliylar uni «Pir» va «Shoh Sayyid Nosir» deb ulug'laydi. She'rlari va «Safarnoma»si o'zbek tiliga, jumladan, Munirxon Muinzoda va Shoislom Shomuhamedov tomonidan o'girilgan.