Носир Хисрав

Носир Хисрав 1004-йилда Балх яқинидаги Қубодиёнда (унинг харобалари ҳозир Тожикистоннинг Шаҳритус туманида) амалдорлар ва ер эгалари оиласида туғилган. Форс тилидаги асарларида ўзини Абу Муъин Ҳамид ад-дин Носир ибн Хисрав ал-Қубодиёний ал-Марвазий деб атаган. Ёшлиги ҳақида маълумот кам, аммо кейинги асарлари унинг араб тили, адабиёт ва ўша давр илмларини яхши билган ўқимишли киши бўлганини кўрсатади.

Умрининг биринчи ярмини Хуросон амалдори сифатида ўтказган: Марв ва Балхда молия-солиқ ишларига қараб, Ғазнавийлар даврида саройга кириш имконига эга бўлган. 1040-йилда Хуросон салжуқийлар қўлига ўтгач ҳам, хизматини давом эттирган. Ўзи кейинчалик бу йилларни май ва кўнгилхушлик билан ўтган умр деб эслаган.

Тахминан қирқ ёшида у кучли руҳий бурилишни бошдан кечирган: тушга ўхшаш ҳолатдан сўнг хизматни ташлаб, ҳақиқий билим ва йўл кўрсатувчи устоз излай бошлаган. 1045-йил декабрда Маккага ҳаж қилишга қарор қилган, 1046-йил мартда укаси Абу Саъид ва хизматкори билан йўлга чиққан. Сафар деярли етти йил давом этди: у Эрон шимоли ва ғарбини, Арманистон ва Кичик Осиёни, Сурия, Фаластин ва Арабистонни кезиб, ҳаж қилган, ўнган жойларини «Сафарнома»да батафсил ёзган.

1047-йилда у Фотимийлар халифалигининг пойтахти Қоҳирага етиб келган ва у ерда тахминан уч йил турган. Қоҳирада исмоилийлик таълимотини ўрганган, йирик исмоилий тарғиботчиси ал-Муъайяд фи-д-дин аш-Широзий билан танишган. Хуросон учун даъват бошлиғи — «ҳужжат» этиб тайинланган, шоирликда ҳам шу тахаллусдан фойдаланган. 1052-йилда Балхга қайтиб, исмоилий ғояларини очиқ тарғиб қила бошлаган.

Бу фаолият сунний уламоларнинг кескин қаршилигига дуч келган: уни диндан чиққанликда ва қарматийликда айблашган, уйини вайрон қилишган, ўзи Хуросонни тарк этишга мажбур бўлган. Помирнинг Бадахшон тоғларидаги Юмғон водийсига бориб, маҳаллий исмоилий ҳоким Абу ал-Маъолий Али ибн Асад ҳимоясида қолган ва умрининг қолган қисмини шу ерда ўтказган. Атрофида кўплаб издошлар тўпланган, Бадахшон исмоилийлари бугун ҳам уни ўз таълимотининг асосчиси деб билади.

Юмғонда ижодини давом эттирган. Унинг форсча девони қасида ва рубоийлардан иборат; насрий асарлари орасида «Сафарнома», «Зод ул-мусофирин», «Жоме' ул-ҳикматайн», «Важҳи дин», «Хон ул-ихвон», «Кушойиш ва раҳойиш» бор, шунингдек, «Рўшноинома» ва «Саодатнома» маснавийларини ёзган. Исмоилий фалсафасига оид асарларини арабча эмас, форсча ёзгани ўша давр учун камёб ҳол эди. Шеърларида адолатсиз ҳукмдорлар ва жоҳил, манфаатпараст кишиларни танқид қилган, деҳқон ва ҳунарманд меҳнатини улуғлаган.

Вафотининг аниқ санаси номаълум: тадқиқотчилар буни 1072-йилдан кейинги йилларга, баъзилар эса 1088-йилга тўғри келтиради. Мақбараси Бадахшонда, Афғонистоннинг Файзобод яқинидаги Ҳазрати Саййид қишлоғида; унда сақланаётган битикка кўра, бино 1697-йилда таъмирланган. Маҳаллий исмоилийлар уни «Пир» ва «Шоҳ Саййид Носир» деб улуғлайди. Шеърлари ва «Сафарнома»си ўзбек тилига, жумладан, Мунирхон Муинзода ва Шоислом Шомуҳамедов томонидан ўгирилган.