Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Nosiriddin Tusiy
Tuzatish taklif qilish

Nosiriddin Tusiy

O'rta asr astronomi, matematigi va faylasufi, Marog'a rasadxonasining asoschisi, «Ziji Ilxoniy» muallifi; trigonometriyani mustaqil fan sifatida bayon etgan olim.

Faoliyat:
Olim, Matematik, Astronom, Faylasuf
Haqiqiy ismi:
Abu Ja'far Muhammad ibn Muhammad ibn Hasan Tusiy
Tug'ilgan:
1201 — 1274

Biografiya

Abu Ja'far Muhammad ibn Muhammad ibn Hasan Nosiriddin Tusiy 1201-yilda Xuroson viloyatining Tus shahrida (hozirgi Eronning shimoli-sharqi) tug'ilgan. Otasi o'n ikki imomlik shia mazhabidagi faqih bo'lgan; Nosiriddin dastlabki ta'limni Tusda olgan, mantiq, fizika va metafizikani amakisidan o'rgangan, so'ng ilmini Nishopurda davom ettirib, falsafa, tibbiyot va matematika bilan shug'ullangan, matematika va astronomiyadan Kamoliddin ibn Yunusdan saboq olgan.

Mo'g'ul istilosi o'lkani qamrab olgan yillarda Tusiy Quhistondagi ismoiliylar hokimi Nosiriddin Abdurrahim ibn Abu Mansur xizmatiga kirgan; unga atab taxminan 1235-yilda fors tilidagi axloq haqidagi «Axloqi Nosiriy» asarini yozgan. Keyinroq ismoiliy-nizoriylar davlatining Alamut va Maymundiz qal'alarida yashab, mantiq, falsafa, matematika va astronomiyaga oid muhim asarlar yaratgan.

1256-yilda Alamutni Huloku boshchiligidagi mo'g'ul qo'shinlari egallagach, Tusiy uning xizmatiga o'tgan va ilmiy maslahatchi bo'lgan; 1258-yilda Bag'dodning olinishi chog'ida ham Huloku yonida bo'lgan. Tarixchilar uning bu voqealardagi rolini turlicha baholaydilar. Keyinchalik unga vaqf mulklarini boshqarish topshirilgan, ba'zi manbalarga ko'ra, u kutubxonalar va ilmiy muassasalarni saqlab qolishga ko'maklashgan.

Tusiy Hulokuni rasadxona qurishga ko'ndirgan: 1259-yilda Ozarbayjondagi Marog'a yaqinida qurilish boshlangan, rasadxona 1262-yilga kelib ishga tushgan. Unda turli mamlakatlardan kelgan olimlar ishlagan, katta kutubxona to'plangan. O'n ikki yillik kuzatuvlar asosida tuzilgan «Ziji Ilxoniy» jadvallari 1272-yilda yakunlangan. Astronomiyaga oid «At-Tazkira fi ilm al-hay'a» asarida u Ptolemey tizimiga muqobil sayyoralar modelini taklif qilgan va «Tusiy juftligi» deb ataluvchi geometrik usulni ishlab chiqqan.

Matematikada Tusiyning «Shakl al-qatta'» («To'liq to'rtburchak haqida risola») asari trigonometriyani astronomiyadan ajratib, mustaqil fan sifatida bayon etgan ilk asarlardan biri hisoblanadi. U Yevklid, Arximed, Ptolemey va boshqa yunon olimlari asarlarini sharhlagan va arabcha nashrlarini tayyorlagan, Yevklidning beshinchi postulatini isbotlashga urinib ko'rgan.

Nosiriddin Tusiy 1274-yilda Bag'dod yaqinidagi Kozimiyada vafot etgan. Unga 150 ga yaqin asar, ularning taxminan 25 tasi fors tilida, qolganlari arab tilida yozilgan deb hisoblanadi. Oyning bir krateri va 10269 Tusi asteroidi uning nomi bilan atalgan; O'zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo'lyozmalar fondida uning asarlarining yigirmadan ortiq noyob nusxasi saqlanadi.

Karyera

Hayot yo'li

  1. 1201
    Tug'ilishi

    Xurosonning Tus shahrida, hozirgi Eron shimoli-sharqida tug'ilgan.

  2. Yoshligi
    Nishopurda ta'lim

    Tusda o'qib bo'lgach Nishopurda falsafa, tibbiyot va matematikani o'rgangan; Kamoliddin ibn Yunusdan saboq olgan.

  3. 1235
    «Axloqi Nosiriy»

    Quhistondagi ismoiliylar hokimi xizmatida fors tilidagi axloq haqidagi asarini yozgan.

  4. 1247
    «Tahriri Majistiy»

    Ptolemeyning «Almagest»iga sharhini yozgan va unda sinuslar jadvalini hisoblashning trigonometrik usullarini bergan.

  5. 1256
    Alamutning qulashi

    Alamutni Huloku qo'shinlari egallagach, uning xizmatiga o'tib, ilmiy maslahatchi bo'lgan.

  6. 1258
    Bag'dodning olinishi

    Huloku yurishi chog'ida Bag'dodning qamali va olinishi paytida uning yonida bo'lgan.

  7. 1259–1262
    Marog'a rasadxonasi

    Marog'a yaqinida rasadxona qurilishini boshlagan; u 1262-yilga kelib ishga tushgan.

  8. 1260
    «Shakl al-qatta'»

    Trigonometriyaga oid risolasining arabcha qisqartirilgan nusxasini Marog'ada yozgan.

  9. 1265
    Arifmetika bo'yicha to'plam

    Taxta va chang yordamida hisoblashga oid asarini yozgan; unda ildiz chiqarish usulini bayon etgan.

  10. 1272
    «Ziji Ilxoniy»

    Marog'ada o'n ikki yillik kuzatuvlar asosida tuzilgan astronomik jadvallarni yakunlagan.

  11. 1274
    Vafoti

    Bag'dod yaqinidagi Kozimiyada vafot etgan.

Asarlar

  • «Axloqi Nosiriy» (1235)
    Axloqiy asar

    Fors tilida yozilgan, Sharqda keng tarqalgan axloq risolasi; unda islom ta'limoti Aristotel va Platon axloqi bilan taqqoslanadi.

  • «Tajrid al-e'tiqod»
    Kalom asari

    Shia kalomiga oid asar; unga 400 dan ortiq sharh yozilgan.

  • «Tahriri Majistiy» (1247)
    Astronomik asar

    Ptolemey «Almagest»iga sharh; unda sinuslar jadvalini hisoblashning trigonometrik usullari berilgan.

  • «Shakl al-qatta'» («To'liq to'rtburchak haqida risola») (1260)
    Matematik asar

    Trigonometriyani astronomiyadan ajratib, mustaqil fan sifatida bayon etgan ilk asarlardan biri; arabcha nusxasi Marog'ada yozilgan.

  • «At-Tazkira fi ilm al-hay'a»
    Astronomik asar

    Ptolemey tizimiga muqobil sayyoralar va Oy harakati modellari bayon etilgan, «Tusiy juftligi» usuli qo'llangan.

  • «Ziji Ilxoniy» (1272)
    Astronomik jadvallar

    Marog'a rasadxonasidagi o'n ikki yillik kuzatuvlar natijasi; sayyoralar o'rnini hisoblash jadvallari va yulduzlar katalogini o'z ichiga oladi.

  • «Taxta va chang yordamida hisoblash to'plami» (1265)
    Matematik asar

    Ixtiyoriy darajali ildiz chiqarish usuli va binomial koeffitsiyentlar jadvali (Paskal uchburchagi) bayon etilgan.

  • «Tahriri Uklidis» (Yevklid «Negizlari»ga sharh)
    Matematik asar

    Yevklid asarining sharhi; unda beshinchi postulatni isbotlashga urinish bor. Asarning bir tahriri 1594-yilda Rimda lotin tilida nashr etilgan.

  • «Sayr va suluk»
    Avtobiografiya

    Tusiyning o'z hayoti va ismoiliylar bilan aloqalari haqidagi fors tilidagi bayoni.

Meros

Tusiy trigonometriyani mustaqil matematik fan sifatida shakllantirishga hissa qo'shgan, Marog'a rasadxonasi va uning ilmiy maktabini tashkil etgan va «Ziji Ilxoniy» jadvallarini yaratgan. Ptolemey tizimidagi ekvantni almashtirish uchun u taklif qilgan «Tusiy juftligi» keyinchalik Ibn ash-Shotir asarlarida uchraydi, Kopernik asarida esa shunga o'xshash geometrik usul bor; Kopernik Tusiy matnini bilgan-bilmagani esa munozarali. Oyning Nasiriddin krateri (1935-yildan), 10269 Tusi asteroidi va Tehrondagi texnologiya universiteti uning nomi bilan atalgan.

Davr: Mo'g'ullar istilosi va Hulokuiylar (Ilxoniylar) davlati, XIII asr
  • Alamut mo'g'ullar tomonidan egallangan, Tusiy Hulokuni xizmatiga o'tgan (1256)
  • Marog'a rasadxonasi qurilishi boshlangan (1259)
  • «Ziji Ilxoniy» yakunlangan (1272)
  • Xalqaro astronomiya ittifoqi Oy kraterlaridan biriga Tusiy nomini bergan (1935)
Nosiriddin Tusiy (1201–1274) — Olim | Shaxs.uz