Носириддин Тусий
Ўрта аср астрономи, математиги ва файласуфи, Мароға расадхонасининг асосчиси, «Зижи Илхоний» муаллифи; тригонометрияни мустақил фан сифатида баён этган олим.
Биография
Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Ҳасан Носириддин Тусий 1201-йилда Хуросон вилоятининг Тус шаҳрида (ҳозирги Эроннинг шимоли-шарқи) туғилган. Отаси ўн икки имомлик шиа мазҳабидаги фақиҳ бўлган; Носириддин дастлабки таълимни Тусда олган, мантиқ, физика ва метафизикани амакисидан ўрганган, сўнг илмини Нишопурда давом эттириб, фалсафа, тиббиёт ва математика билан шуғулланган, математика ва астрономиядан Камолиддин ибн Юнусдан сабоқ олган.
Мўғул истилоси ўлкани қамраб олган йилларда Тусий Қуҳистондаги исмоилийлар ҳокими Носириддин Абдурраҳим ибн Абу Мансур хизматига кирган; унга атаб тахминан 1235-йилда форс тилидаги ахлоқ ҳақидаги «Ахлоқи Носирий» асарини ёзган. Кейинроқ исмоилий-низорийлар давлатининг Аламут ва Маймундиз қалъаларида яшаб, мантиқ, фалсафа, математика ва астрономияга оид муҳим асарлар яратган.
1256-йилда Аламутни Ҳулоку бошчилигидаги мўғул қўшинлари эгаллагач, Тусий унинг хизматига ўтган ва илмий маслаҳатчи бўлган; 1258-йилда Бағдоднинг олиниши чоғида ҳам Ҳулоку ёнида бўлган. Тарихчилар унинг бу воқеалардаги ролини турлича баҳолайдилар. Кейинчалик унга вақф мулкларини бошқариш топширилган, баъзи манбаларга кўра, у кутубхоналар ва илмий муассасаларни сақлаб қолишга кўмаклашган.
Тусий Ҳулокуни расадхона қуришга кўндирган: 1259-йилда Озарбайжондаги Мароға яқинида қурилиш бошланган, расадхона 1262-йилга келиб ишга тушган. Унда турли мамлакатлардан келган олимлар ишлаган, катта кутубхона тўпланган. Ўн икки йиллик кузатувлар асосида тузилган «Зижи Илхоний» жадваллари 1272-йилда якунланган. Астрономияга оид «Ат-Тазкира фи илм ал-ҳайъа» асарида у Птолемей тизимига муқобил сайёралар моделини таклиф қилган ва «Тусий жуфтлиги» деб аталувчи геометрик усулни ишлаб чиққан.
Математикада Тусийнинг «Шакл ал-қатта'» («Тўлиқ тўртбурчак ҳақида рисола») асари тригонометрияни астрономиядан ажратиб, мустақил фан сифатида баён этган илк асарлардан бири ҳисобланади. У Евклид, Архимед, Птолемей ва бошқа юнон олимлари асарларини шарҳлаган ва арабча нашрларини тайёрлаган, Евклиднинг бешинчи постулатини исботлашга уриниб кўрган.
Носириддин Тусий 1274-йилда Бағдод яқинидаги Козимияда вафот этган. Унга 150 га яқин асар, уларнинг тахминан 25 таси форс тилида, қолганлари араб тилида ёзилган деб ҳисобланади. Ойнинг бир кратери ва 10269 Туси астероиди унинг номи билан аталган; Ўзбекистон Фанлар академияси Шарқшунослик институти қўлёзмалар фондида унинг асарларининг йигирмадан ортиқ ноёб нусхаси сақланади.
Карьера
- Низорий исмоилийлар давлати (Аламут)Сарой олими · …–1256
- Ҳулаку Хон саройи (Ҳулокуийлар давлати)Илмий маслаҳатчи · 1256–…
Ҳаёт йўли
- 1201Туғилиши
Хуросоннинг Тус шаҳрида, ҳозирги Эрон шимоли-шарқида туғилган.
- ЁшлигиНишопурда таълим
Тусда ўқиб бўлгач Нишопурда фалсафа, тиббиёт ва математикани ўрганган; Камолиддин ибн Юнусдан сабоқ олган.
- 1235«Ахлоқи Носирий»
Қуҳистондаги исмоилийлар ҳокими хизматида форс тилидаги ахлоқ ҳақидаги асарини ёзган.
- 1247«Таҳрири Мажистий»
Птолемейнинг «Алмагест»ига шарҳини ёзган ва унда синуслар жадвалини ҳисоблашнинг тригонометрик усулларини берган.
- 1256Аламутнинг қулаши
Аламутни Ҳулоку қўшинлари эгаллагач, унинг хизматига ўтиб, илмий маслаҳатчи бўлган.
- 1258Бағдоднинг олиниши
Ҳулоку юриши чоғида Бағдоднинг қамали ва олиниши пайтида унинг ёнида бўлган.
- 1259–1262Мароға расадхонаси
Мароға яқинида расадхона қурилишини бошлаган; у 1262-йилга келиб ишга тушган.
- 1260«Шакл ал-қатта'»
Тригонометрияга оид рисоласининг арабча қисқартирилган нусхасини Мароғада ёзган.
- 1265Арифметика бўйича тўплам
Тахта ва чанг ёрдамида ҳисоблашга оид асарини ёзган; унда илдиз чиқариш усулини баён этган.
- 1272«Зижи Илхоний»
Мароғада ўн икки йиллик кузатувлар асосида тузилган астрономик жадвалларни якунлаган.
- 1274Вафоти
Бағдод яқинидаги Козимияда вафот этган.
Асарлар
- «Ахлоқи Носирий» (1235)Ахлоқий асар
Форс тилида ёзилган, Шарқда кенг тарқалган ахлоқ рисоласи; унда ислом таълимоти Аристотел ва Платон ахлоқи билан таққосланади.
- «Тажрид ал-эътиқод»Калом асари
Шиа каломига оид асар; унга 400 дан ортиқ шарҳ ёзилган.
- «Таҳрири Мажистий» (1247)Астрономик асар
Птолемей «Алмагест»ига шарҳ; унда синуслар жадвалини ҳисоблашнинг тригонометрик усуллари берилган.
- «Шакл ал-қатта'» («Тўлиқ тўртбурчак ҳақида рисола») (1260)Математик асар
Тригонометрияни астрономиядан ажратиб, мустақил фан сифатида баён этган илк асарлардан бири; арабча нусхаси Мароғада ёзилган.
- «Ат-Тазкира фи илм ал-ҳайъа»Астрономик асар
Птолемей тизимига муқобил сайёралар ва Ой ҳаракати моделлари баён этилган, «Тусий жуфтлиги» усули қўлланган.
- «Зижи Илхоний» (1272)Астрономик жадваллар
Мароға расадхонасидаги ўн икки йиллик кузатувлар натижаси; сайёралар ўрнини ҳисоблаш жадваллари ва юлдузлар каталогини ўз ичига олади.
- «Тахта ва чанг ёрдамида ҳисоблаш тўплами» (1265)Математик асар
Ихтиёрий даражали илдиз чиқариш усули ва биномиал коэффитсиентлар жадвали (Паскал учбурчаги) баён этилган.
- «Таҳрири Уклидис» (Евклид «Негизлари»га шарҳ)Математик асар
Евклид асарининг шарҳи; унда бешинчи постулатни исботлашга уриниш бор. Асарнинг бир таҳрири 1594-йилда Римда лотин тилида нашр этилган.
- «Сайр ва сулук»Автобиография
Тусийнинг ўз ҳаёти ва исмоилийлар билан алоқалари ҳақидаги форс тилидаги баёни.
Мерос
Тусий тригонометрияни мустақил математик фан сифатида шакллантиришга ҳисса қўшган, Мароға расадхонаси ва унинг илмий мактабини ташкил этган ва «Зижи Илхоний» жадвалларини яратган. Птолемей тизимидаги эквантни алмаштириш учун у таклиф қилган «Тусий жуфтлиги» кейинчалик Ибн аш-Шотир асарларида учрайди, Коперник асарида эса шунга ўхшаш геометрик усул бор; Коперник Тусий матнини билган-билмагани эса мунозарали. Ойнинг Насириддин кратери (1935-йилдан), 10269 Туси астероиди ва Теҳрондаги технология университети унинг номи билан аталган.
Давр: Мўғуллар истилоси ва Ҳулокуийлар (Илхонийлар) давлати, XIII аср- Аламут мўғуллар томонидан эгалланган, Тусий Ҳулокуни хизматига ўтган (1256)
- Мароға расадхонаси қурилиши бошланган (1259)
- «Зижи Илхоний» якунланган (1272)
- Халқаро астрономия иттифоқи Ой кратерларидан бирига Тусий номини берган (1935)