Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Nosiruddin Rabg'uziy
Tuzatish taklif qilish

Nosiruddin Rabg'uziy

XIII asr oxiri – XIV asr boshida yashagan xorazmlik turkiy adib, payg'ambarlar haqidagi 72 qissadan iborat «Qisasi Rabg'uziy» (1310) asarining muallifi.

Faoliyat:
Yozuvchi, Diniy arbob, Nosir
Haqiqiy ismi:
Nosiruddin Burhoniddin o'g'li
Tug'ilgan:
taxminan 1250
Tug'ilgan joy:
Xorazm
Otasi:
Burhoniddin

Biografiya

Nosiruddin Rabg'uziy XIII asr oxiri va XIV asr boshlarida yashagan turkiy adibdir. Uning hayoti haqida juda kam narsa ma'lum, asosiy manba — bizgacha yetib kelgan yagona kitobining muqaddimasi. Unda muallif o'zini Raboti o'g'uz qozisi, Burhon o'g'li Nosiruddin deb tanishtiradi; «Rabg'uziy» taxallusi ham shu joy nomidan olingan. O'zbek olimlari Raboti o'g'uzni Xorazm hududida deb hisoblaydi, ayrim xorijiy tadqiqotchilar esa uni Sirdaryo bo'yidagi Jand shahri yaqinida bo'lgan deb taxmin qiladi. Tug'ilgan yili ma'lum emas; u XIII asr o'rtalarida tug'ilgan deb taxmin qilinadi.

Kitobidan muallifning arab va fors tillarini, Qur'on tafsirlarini va islomiy rivoyatlarni yaxshi bilgani ko'rinib turadi. U Raboti o'g'uzda qozi, ya'ni ishlarni shariat asosida hal qiluvchi sudya bo'lib xizmat qilgan.

Islomni qabul qilgan mo'g'ul beklaridan biri Nosiruddin To'qbug'a hijriy 709-yilda (1309–1310) Rabg'uziydan payg'ambarlar haqidagi qissalarni ishonchli, o'qish va o'rganish uchun qulay tarzda jamlab berishni so'ragan. Muallif ishni hijriy 710-yilda (1310–1311) nihoyasiga yetkazib, uni buyurtmachiga bag'ishlagan. Shu tariqa «Qisasi Rabg'uziy» — «Qisas ul-anbiyoi turkiy» nomi bilan ham mashhur asar yuzaga kelgan. U payg'ambarlar qissalarining turkiy tildagi eng qadimgi va eng ko'p tarqalgan namunasi hisoblanadi.

Kitob 72 qissadan tarkib topgan: olam va Odam atoning yaratilishidan boshlab Tavrot va Qur'onda tilga olingan payg'ambarlar tarixi, so'ngra Muhammad payg'ambar hayoti hikoya qilinadi. Qissalar hajmi turlicha, eng kattasi — Yusuf qissasi. Nasr orasiga she'rlar kiritilgan: jami 484 baytdan iborat 43 ta turkiy she'r va arabcha baytlar. Rabg'uziy Abu Ishoq Nishopuriyning «Qisas ul-anbiyo»si kabi arab va fors tilidagi manbalarga, Qur'on tafsirlariga tayangan va ularni xalq rivoyatlari bilan boyitgan. O'zbek adabiyotshunosligida uning nasrda dialogni keng qo'llagani alohida qayd etiladi.

Rabg'uziy qachon va qayerda vafot etgani ma'lum emas; bu 1310-yildan keyin sodir bo'lgani aniq, ayrim nashrlarda taxminan 1330-yil ko'rsatiladi. Kitobning muallif qo'li bilan yozilgan nusxasi saqlanmagan. Uzoq vaqt Londondagi Britaniya muzeyida saqlanayotgan XV asr qo'lyozmasi eng qadimgisi deb hisoblangan; 2025-yilda e'lon qilingan tadqiqotga ko'ra, Tehron universiteti kutubxonasidagi nusxa undan ham qadimiyroq va XIV asrning birinchi yarmida ko'chirilgan. Asar qo'lyozmalari Sankt-Peterburg, Parij va Toshkentdagi Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida ham saqlanadi.

«Qisasi Rabg'uziy» turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan. U birinchi marta 1859-yilda Qozonda bosilgan, XIX va XX asr boshlarida Qozon, Toshkent va boshqa shaharlarda o'nlab marta toshbosma va terma usulida nashr etilgan, tatar madrasalarida darslik sifatida o'qitilgan. 1948-yilda Kopengagenda London qo'lyozmasining faksimilesi chiqqan, 1990–1991-yillarda Toshkentdagi «Yozuvchi» nashriyotida ikki kitobda nashr etilgan, 1995-yilda esa Leydenda to'liq inglizcha tarjimasi bilan ilmiy nashri bosilgan.

Hayot yo'li

  1. XIII asr o'rtalari
    Tug'ilishi

    Tug'ilgan yili va joyi aniq ma'lum emas; taxallusi o'zi qozilik qilgan Raboti o'g'uz nomidan olingan.

  2. Ta'lim

    Arab va fors tillarini, Qur'on tafsirlari va islomiy rivoyatlarni o'rgangan — bu uning kitobida foydalanilgan manbalardan ko'rinadi.

  3. XIII asr oxiri – XIV asr boshi
    Raboti o'g'uz qozisi

    Raboti o'g'uzda qozi — shariat asosida hukm chiqaruvchi sudya bo'lib xizmat qilgan.

  4. 1309–1310
    To'qbug'aning buyurtmasi

    Islomni qabul qilgan mo'g'ul beki Nosiruddin To'qbug'aning iltimosi bilan hijriy 709-yilda payg'ambarlar qissalarini turkiy tilda jamlashga kirishgan.

  5. 1310–1311
    «Qisasi Rabg'uziy»ning yakunlanishi

    Hijriy 710-yilda 72 qissadan iborat kitobini tugatib, uni To'qbug'aga bag'ishlagan.

  6. 1310-yildan keyin
    Vafoti

    Qachon va qayerda vafot etgani ma'lum emas; ayrim nashrlarda taxminan 1330-yil ko'rsatiladi.

Asarlar

  • «Qisasi Rabg'uziy» (1310)
    Payg'ambarlar qissalari, nasr va nazm

    Nosiruddin To'qbug'a buyurtmasi bilan yozilgan, 72 qissadan iborat kitob; «Qisas ul-anbiyoi turkiy» nomi bilan ham mashhur. Muallifning bizgacha yetib kelgan yagona asari.

  • «Yusuf qissasi»
    Kitob tarkibidagi qissa

    Asardagi eng katta qissa: Yusuf payg'ambar hayoti lirik she'rlar bilan birga hikoya qilinadi.

  • Muhammad payg'ambar haqidagi qissalar
    Kitob tarkibidagi bo'lim

    Payg'ambar va uning oilasi hayotiga bag'ishlangan katta qism; bu janrdagi asarlarda odatda bo'lmagan xususiyat.

  • Kitobdagi she'rlar
    Nasr orasidagi nazm

    Jami 484 baytdan iborat 43 ta turkiy she'r — madhiyalar, g'azallar va to'rtliklar — hamda arabcha baytlar.

Meros

«Qisasi Rabg'uziy» payg'ambarlar qissalarining turkiy tildagi ilk va eng ta'sirli namunasi sifatida asrlar davomida Movarounnahr, Xorazm, Volgabo'yi va Dashti Qipchoqda keng o'qilgan: tatar madrasalarida darslik bo'lgan, tatar va qozoq adabiyotiga ham ta'sir ko'rsatgan. Asar XIII–XIV asrlar turkiy adabiy tilini o'rganishda asosiy manbalardan biri, o'zbek adabiyotshunosligida esa mumtoz badiiy nasrning yetuk namunasi sifatida baholanadi.

Davr: Mo'g'ullar hukmronligi davridagi Xorazm va Movarounnahr, XIII asr oxiri – XIV asr boshi
  • «Qisasi Rabg'uziy» yakunlangan (hijriy 710-yil) (1310)
  • Asar Qozonda birinchi marta bosmadan chiqqan (1859)
  • Kopengagenda London qo'lyozmasining faksimile nashri chiqqan (1948)
  • Toshkentdagi «Yozuvchi» nashriyotida ikki kitobdan iborat nashrining birinchi kitobi bosilgan (1990)
  • Leydenda inglizcha to'liq tarjimasi bilan ilmiy nashri chiqqan (1995)
Nosiruddin Rabg'uziy (taxminan 1250) — Yozuvchi | Shaxs.uz