Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Носируддин Рабғузий
Тузатиш таклиф қилиш

Носируддин Рабғузий

XIII аср охири – XIV аср бошида яшаган хоразмлик туркий адиб, пайғамбарлар ҳақидаги 72 қиссадан иборат «Қисаси Рабғузий» (1310) асарининг муаллифи.

Фаолият:
Ёзувчи, Диний арбоб, Носир
Ҳақиқий исми:
Носируддин Бурҳониддин ўғли
Туғилган:
тахминан 1250
Туғилган жой:
Хоразм
Отаси:
Бурҳониддин

Биография

Носируддин Рабғузий XIII аср охири ва XIV аср бошларида яшаган туркий адибдир. Унинг ҳаёти ҳақида жуда кам нарса маълум, асосий манба — бизгача етиб келган ягона китобининг муқаддимаси. Унда муаллиф ўзини Работи ўғуз қозиси, Бурҳон ўғли Носируддин деб таништиради; «Рабғузий» тахаллуси ҳам шу жой номидан олинган. Ўзбек олимлари Работи ўғузни Хоразм ҳудудида деб ҳисоблайди, айрим хорижий тадқиқотчилар эса уни Сирдарё бўйидаги Жанд шаҳри яқинида бўлган деб тахмин қилади. Туғилган йили маълум эмас; у XIII аср ўрталарида туғилган деб тахмин қилинади.

Китобидан муаллифнинг араб ва форс тилларини, Қуръон тафсирларини ва исломий ривоятларни яхши билгани кўриниб туради. У Работи ўғузда қози, яъни ишларни шариат асосида ҳал қилувчи судя бўлиб хизмат қилган.

Исломни қабул қилган мўғул бекларидан бири Носируддин Тўқбуға ҳижрий 709-йилда (1309–1310) Рабғузийдан пайғамбарлар ҳақидаги қиссаларни ишончли, ўқиш ва ўрганиш учун қулай тарзда жамлаб беришни сўраган. Муаллиф ишни ҳижрий 710-йилда (1310–1311) ниҳоясига етказиб, уни буюртмачига бағишлаган. Шу тариқа «Қисаси Рабғузий» — «Қисас ул-анбиёи туркий» номи билан ҳам машҳур асар юзага келган. У пайғамбарлар қиссаларининг туркий тилдаги энг қадимги ва энг кўп тарқалган намунаси ҳисобланади.

Китоб 72 қиссадан таркиб топган: олам ва Одам атонинг яратилишидан бошлаб Таврот ва Қуръонда тилга олинган пайғамбарлар тарихи, сўнгра Муҳаммад пайғамбар ҳаёти ҳикоя қилинади. Қиссалар ҳажми турлича, энг каттаси — Юсуф қиссаси. Наср орасига шеърлар киритилган: жами 484 байтдан иборат 43 та туркий шеър ва арабча байтлар. Рабғузий Абу Ишоқ Нишопурийнинг «Қисас ул-анбиё»си каби араб ва форс тилидаги манбаларга, Қуръон тафсирларига таянган ва уларни халқ ривоятлари билан бойитган. Ўзбек адабиётшунослигида унинг насрда диалогни кенг қўллагани алоҳида қайд этилади.

Рабғузий қачон ва қаерда вафот этгани маълум эмас; бу 1310-йилдан кейин содир бўлгани аниқ, айрим нашрларда тахминан 1330-йил кўрсатилади. Китобнинг муаллиф қўли билан ёзилган нусхаси сақланмаган. Узоқ вақт Лондондаги Британия музейида сақланаётган XV аср қўлёзмаси энг қадимгиси деб ҳисобланган; 2025-йилда эълон қилинган тадқиқотга кўра, Теҳрон университети кутубхонасидаги нусха ундан ҳам қадимийроқ ва XIV асрнинг биринчи ярмида кўчирилган. Асар қўлёзмалари Санкт-Петербург, Париж ва Тошкентдаги Беруний номидаги Шарқшунослик институтида ҳам сақланади.

«Қисаси Рабғузий» туркий халқлар орасида кенг тарқалган. У биринчи марта 1859-йилда Қозонда босилган, XIX ва XX аср бошларида Қозон, Тошкент ва бошқа шаҳарларда ўнлаб марта тошбосма ва терма усулида нашр этилган, татар мадрасаларида дарслик сифатида ўқитилган. 1948-йилда Копенгагенда Лондон қўлёзмасининг факсимилеси чиққан, 1990–1991-йилларда Тошкентдаги «Ёзувчи» нашриётида икки китобда нашр этилган, 1995-йилда эса Лейденда тўлиқ инглизча таржимаси билан илмий нашри босилган.

Ҳаёт йўли

  1. XIII аср ўрталари
    Туғилиши

    Туғилган йили ва жойи аниқ маълум эмас; тахаллуси ўзи қозилик қилган Работи ўғуз номидан олинган.

  2. Таълим

    Араб ва форс тилларини, Қуръон тафсирлари ва исломий ривоятларни ўрганган — бу унинг китобида фойдаланилган манбалардан кўринади.

  3. XIII аср охири – XIV аср боши
    Работи ўғуз қозиси

    Работи ўғузда қози — шариат асосида ҳукм чиқарувчи судя бўлиб хизмат қилган.

  4. 1309–1310
    Тўқбуғанинг буюртмаси

    Исломни қабул қилган мўғул беки Носируддин Тўқбуғанинг илтимоси билан ҳижрий 709-йилда пайғамбарлар қиссаларини туркий тилда жамлашга киришган.

  5. 1310–1311
    «Қисаси Рабғузий»нинг якунланиши

    Ҳижрий 710-йилда 72 қиссадан иборат китобини тугатиб, уни Тўқбуғага бағишлаган.

  6. 1310-йилдан кейин
    Вафоти

    Қачон ва қаерда вафот этгани маълум эмас; айрим нашрларда тахминан 1330-йил кўрсатилади.

Асарлар

  • «Қисаси Рабғузий» (1310)
    Пайғамбарлар қиссалари, наср ва назм

    Носируддин Тўқбуға буюртмаси билан ёзилган, 72 қиссадан иборат китоб; «Қисас ул-анбиёи туркий» номи билан ҳам машҳур. Муаллифнинг бизгача етиб келган ягона асари.

  • «Юсуф қиссаси»
    Китоб таркибидаги қисса

    Асардаги энг катта қисса: Юсуф пайғамбар ҳаёти лирик шеърлар билан бирга ҳикоя қилинади.

  • Муҳаммад пайғамбар ҳақидаги қиссалар
    Китоб таркибидаги бўлим

    Пайғамбар ва унинг оиласи ҳаётига бағишланган катта қисм; бу жанрдаги асарларда одатда бўлмаган хусусият.

  • Китобдаги шеърлар
    Наср орасидаги назм

    Жами 484 байтдан иборат 43 та туркий шеър — мадҳиялар, ғазаллар ва тўртликлар — ҳамда арабча байтлар.

Мерос

«Қисаси Рабғузий» пайғамбарлар қиссаларининг туркий тилдаги илк ва энг таъсирли намунаси сифатида асрлар давомида Мовароуннаҳр, Хоразм, Волгабўйи ва Дашти Қипчоқда кенг ўқилган: татар мадрасаларида дарслик бўлган, татар ва қозоқ адабиётига ҳам таъсир кўрсатган. Асар XIII–XIV асрлар туркий адабий тилини ўрганишда асосий манбалардан бири, ўзбек адабиётшунослигида эса мумтоз бадиий насрнинг етук намунаси сифатида баҳоланади.

Давр: Мўғуллар ҳукмронлиги давридаги Хоразм ва Мовароуннаҳр, XIII аср охири – XIV аср боши
  • «Қисаси Рабғузий» якунланган (ҳижрий 710-йил) (1310)
  • Асар Қозонда биринчи марта босмадан чиққан (1859)
  • Копенгагенда Лондон қўлёзмасининг факсимиле нашри чиққан (1948)
  • Тошкентдаги «Ёзувчи» нашриётида икки китобдан иборат нашрининг биринчи китоби босилган (1990)
  • Лейденда инглизча тўлиқ таржимаси билан илмий нашри чиққан (1995)
Носируддин Рабғузий (тахминан 1250) — Ёзувчи | Shaxs.uz