Ogahiy

Xivalik shoir, tarixchi va tarjimon, Munisning jiyani va shogirdi; Xiva xonligining XIX asr tarixiga oid solnomalar, «Ta'viz ul-oshiqin» devoni va forschadan yigirmadan ortiq tarjima muallifi.

Ma'lumot:

Faoliyat:: Yozuvchi, Olim, Shoir
Haqiqiy ismi:: Muhammadrizo Erniyozbek o'g'li
Tug'ilgan:: 17 dekabr 1809(64 yosh) ♐ — 14 dekabr 1874
Tug'ilgan joy:: Xiva tumani, Xorazm
Otasi:: Erniyozbek

Biografiya

Ogahiy — Muhammadrizo Erniyozbek o'g'lining adabiy taxallusi. U 1809-yil 17-dekabrda Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog'ida tug'ilgan. Uning urug'i yuz qabilasidan bo'lgan o'zbek zodagonlariga mansub bo'lib, ajdodlaridan bir necha avlodi Xiva xonlariga mirob — sug'orish suvini taqsimlovchi amaldor bo'lib xizmat qilgan. Otasi Ogahiy juda yoshligida vafot etgan va uni amakisi — shoir va tarixchi Shermuhammad Munis tarbiyalagan. Munis jiyaniga savod o'rgatgan va uni Xorazm shoirlari davrasiga olib kirgan.

Muhammadrizo Xiva madrasalarida o'qigan, arab va fors tillarini yaxshi bilgan, Navoiy, Fuzuliy, Bedil va boshqa mumtoz shoirlar asarlarini mutolaa qilgan. Madrasada o'qib yurgan paytidayoq Jomiy, Navoiy, Hofiz, Bedil va Fuzuliyning forsiy g'azallaridan bayoz tuzib, unga o'zining o'n besh g'azali va ikki muxammasini qo'shgan. 1829-yilda Munis vabodan vafot etgach, Olloqulixon Ogahiyni uning o'rniga mirob etib tayinlagan. Bu xizmat voha bo'ylab doimiy safarni talab qilgan va shoir dehqonlarning og'ir hayotini yaqindan bilgan. 1845-yilda otdan yiqilib, oyog'i shol bo'lib qolgan, 1857-yilda esa miroblikdan iste'foga chiqqan; umrining qolgan qismini muhtojlik va kasallikda o'tkazgan.

1839–1840-yillarda Olloqulixonning buyrug'i bilan Ogahiy Munis faqat 1812-yilgacha yetkazgan «Firdavs ul-iqbol» Xorazm tarixini davom ettirishga kirishgan va uni Olloqulixon hukmronligining dastlabki yillari bilan yakunlagan. So'ng har bir keyingi hukmronlikning solnomachisiga aylangan: «Riyoz ud-davla» Olloqulixonga, «Zubdat ut-tavorix» Rahimqulixonga, «Jome' ul-voqeoti sultoniy» Muhammad Aminxonga, «Gulshani davlat» Sayid Muhammadxonga, «Shohidi iqbol» Muhammad Rahimxon II ga bag'ishlangan; oxirgi solnoma 1872-yil voqealarida, Xiva rus qo'shinlari tomonidan olinishi arafasida uzilib qolgan. Akademik V. V. Bartold Rahimqulixon davridan boshlab bu asarlar voqealarning guvohi yozuvlariga aylanishini qayd etgan. Dabdabali uslubda, she'riy parchalar bilan yozilgan solnomalar xonlikdagi o'zbeklar, turkmanlar, qoraqalpoqlar va qozoqlar hayoti hamda xonlikning qo'shnilari bilan munosabatlari haqida batafsil hikoya qiladi; Ogahiy solnomasini tarixchi Bayoniy davom ettirgan.

Ogahiy tarjimon sifatida ham katta ish qilgan: fors tilidan o'zbek tiliga yigirmadan ortiq tarixiy, badiiy va axloqiy kitobni o'girgan. Ular orasida keng kitobxon tushunishi uchun qisqartirilgan Sa'diyning «Guliston»i, nasr bilan bayon qilingan Nizomiyning «Haft paykar»i, deyarli baytma-bayt tarjima qilingan Jomiyning «Yusuf va Zulayho» va Hiloliyning «Shoh va gado» dostonlari, «Qobusnoma», Koshifiyning «Axloqi Muhsiniy»si, Mirxond va Mahdixon Astrobodiyning tarixiy asarlari, Vosifiyning xotiralari bor. Uning Yazdiy «Zafarnoma»si, Jomiy «Salomon va Ibsol»i va Amir Xusrav Dehlaviy «Hasht behisht»i tarjimalari hozircha topilmagan.

Xalq orasida Ogahiy eng avvalo lirik shoir sifatida mashhur. 1872-yilda u tarqoq she'rlarini «Ta'viz ul-oshiqin» («Oshiqlar tumori») devoniga jamlagan: 18 mingga yaqin misra — 470 g'azal, 89 muxammas, 80 ruboiy, 19 qasida va yana o'n beshga yaqin janrdagi she'rlar, jumladan fors tilidagi 1300 misra. Devonning bosh mavzusi — ishq, ammo unda zamon va zamondoshlar haqida ham ko'p gap bor: shoir adolatsizlik va ikkiyuzlamachilikdan noligan. Ogahiy g'azalni 23 baytgacha uzaytirgan, mustazodning yangi shaklini kashf etgan; g'azallari «Shashmaqom» va Xorazm xalq kuylariga tushadi. Hukmdorga maslahatlarini u Feruz taxallusi bilan she'r yozgan Muhammad Rahimxon II ga atalgan «Qasidai nasihat»da bayon etgan; xon Ogahiy baytlarini marmarga o'ydirib, arzxonalarga qo'ydirgan.

Ogahiy 1874-yil 14-dekabrda vafot etgan. Uning devoni 1905–1909-yillarda Xivada toshbosmada nashr etilgan, 1971–1980-yillarda Toshkentda asarlari olti jildda chiqqan, solnomalaridan parchalar esa 1938-yilda «Materialy po istorii turkmen i Turkmenii» to'plamida ruscha tarjimada bosilgan. Urganchdagi Xorazm viloyat musiqali drama teatri, ko'chalar va maktablar Ogahiy nomi bilan ataladi; Qiyotda uning nomidagi bog' barpo etilgan, uy-muzeyi va ijod maktabi ochilgan. 1999-yilda O'zbekiston pochtasi shoirga bag'ishlangan marka chiqargan.

Karyera

Xiva xon saroyi
Mirob (1829–1857) va saroy tarixnavisi · Xiva · 1829–1872

Hayot yo'li

1809
Tug'ilishi
17-dekabrda Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog'ida, mirob Erniyozbek oilasida.
1810-yillar
Munis xonadonida
Otasi erta vafot etgach, amakisi — shoir va tarixchi Munis qo'lida o'sgan.
1820-yillar
Xiva madrasalari
Arab va fors tillarini o'rgangan, forsiy g'azallardan o'z she'rlari qo'shilgan bayoz tuzgan.
1829
Mirob
Munis vafotidan keyin Olloqulixon uni mirob etib tayinlagan.
1839–1840
Solnomachi
Xonning buyrug'i bilan Munisning «Firdavs ul-iqbol»ini davom ettirishga kirishgan.
1844
«Riyoz ud-davla»
Olloqulixon hukmronligi solnomasini tugatgan.
1845
Otdan yiqilishi
Yiqilgandan keyin oyog'i shol bo'lib qolgan.
1857
Iste'fo
Miroblikdan ketgan; Muhammad Aminxon solnomasini yakunlagan.
1865
«Gulshani davlat»
Sayid Muhammadxon hukmronligi solnomasi.
1872
Devon va so'nggi solnoma
«Ta'viz ul-oshiqin» devonini tuzgan; «Shohidi iqbol» solnomasi shu yil voqealarida uzilgan.
1874
Vafoti
14-dekabrda vafot etgan.
1905–1909
Devonning nashri
Devoni Xivada toshbosmada bosilgan.

Asarlar

«Firdavs ul-iqbol»
Solnoma, Munis asarining davomi
Munis boshlagan Xorazm tarixi; Ogahiy uni Olloqulixon hukmronligining dastlabki yillarigacha yetkazgan.
«Riyoz ud-davla» (1844)
Solnoma
Olloqulixon hukmronligi, 1825–1842-yillar voqealari.
«Zubdat ut-tavorix» (1846)
Solnoma
Rahimqulixon hukmronligi, 1843–1846-yillar voqealari.
«Jome' ul-voqeoti sultoniy» (1857)
Solnoma
Muhammad Aminxon hukmronligi, 1846–1855-yillar voqealari.
«Gulshani davlat» (1865)
Solnoma
Sayid Muhammadxon hukmronligi, 1856–1865-yillar voqealari.
«Shohidi iqbol» (1872)
Solnoma (tugallanmagan)
Muhammad Rahimxon II ning dastlabki yillari; Xiva olinishi arafasidagi 1872-yil voqealarida uzilgan.
«Ta'viz ul-oshiqin» (1872)
Devon
Yigirmaga yaqin janrdagi 18 mingga yaqin misra lirika, jumladan fors tilidagi 1300 misra; 1905–1909-yillarda Xivada toshbosmada nashr etilgan.
«Qasidai nasihat»
Qasida
Muhammad Rahimxon II (Feruz)ga atalgan: adolatli hukmdor qanday bo'lishi kerakligi haqida.
Sa'diyning «Guliston»i
Forschadan tarjima
Keng kitobxonga mo'ljallangan qisqartirilgan tarjima.
Jomiyning «Yusuf va Zulayho»si
Forschadan tarjima
Dostonning deyarli baytma-bayt she'riy tarjimasi.

Meros

Munis bilan birga Ogahiy Xiva xonligining rus bosqini arafasigacha yetkazilgan rasmiy tarixini yaratgan; uning solnomalari XIX asr Xorazmi, o'zbeklar, turkmanlar va qoraqalpoqlar tarixi bo'yicha asosiy manbalardan biridir. Yigirmadan ortiq forscha kitobni tarjima qilib, ularni o'zbek kitobxoniga yetkazgan, asliyatga yaqin tarjimasi o'z davri uchun yangilik hisoblanadi. Ogahiy g'azallari «Shashmaqom» kuylariga tushgan, satrlari «Feruz» qo'shig'ida yangraydi, nasihatlari xon-shoir Feruzga ta'sir qilgan, solnomasini esa Bayoniy davom ettirgan.

Davr: Qo'ng'irotlar sulolasi davridagi Xiva xonligi, Olloqulixondan Muhammad Rahimxon II gacha (1820–1870-yillar)

Munis vafotidan keyin mirob etib tayinlandi (1829)
«Firdavs ul-iqbol»ni davom ettirishga kirishdi (1839)
«Ta'viz ul-oshiqin» devoni tuzildi (1872)
Xiva rus qo'shinlari tomonidan olindi, xonlik Rossiya protektoratiga aylandi (1873)
Xivada devonning toshbosma nashri boshlandi (1905)
Solnomalaridan parchalar «Materialy po istorii turkmen i Turkmenii» to'plamida ruscha bosildi (1938)
Olti jildlik asarlar to'plami nashri boshlandi (1971)
Shoirga bag'ishlangan O'zbekiston pochta markasi chiqdi (1999)