Огаҳий

Огаҳий — Муҳаммадризо Эрниёзбек ўғлининг адабий тахаллуси. У 1809-йил 17-декабрда Хива яқинидаги Қиёт қишлоғида туғилган. Унинг уруғи юз қабиласидан бўлган ўзбек зодагонларига мансуб бўлиб, аждодларидан бир неча авлоди Хива хонларига мироб — суғориш сувини тақсимловчи амалдор бўлиб хизмат қилган. Отаси Огаҳий жуда ёшлигида вафот этган ва уни амакиси — шоир ва тарихчи Шермуҳаммад Мунис тарбиялаган. Мунис жиянига савод ўргатган ва уни Хоразм шоирлари даврасига олиб кирган.

Муҳаммадризо Хива мадрасаларида ўқиган, араб ва форс тилларини яхши билган, Навоий, Фузулий, Бедил ва бошқа мумтоз шоирлар асарларини мутолаа қилган. Мадрасада ўқиб юрган пайтидаёқ Жомий, Навоий, Ҳофиз, Бедил ва Фузулийнинг форсий ғазалларидан баёз тузиб, унга ўзининг ўн беш ғазали ва икки мухаммасини қўшган. 1829-йилда Мунис вабодан вафот этгач, Оллоқулихон Огаҳийни унинг ўрнига мироб этиб тайинлаган. Бу хизмат воҳа бўйлаб доимий сафарни талаб қилган ва шоир деҳқонларнинг оғир ҳаётини яқиндан билган. 1845-йилда отдан йиқилиб, оёғи шол бўлиб қолган, 1857-йилда эса миробликдан истеъфога чиққан; умрининг қолган қисмини муҳтожлик ва касалликда ўтказган.

1839–1840-йилларда Оллоқулихоннинг буйруғи билан Огаҳий Мунис фақат 1812-йилгача етказган «Фирдавс ул-иқбол» Хоразм тарихини давом эттиришга киришган ва уни Оллоқулихон ҳукмронлигининг дастлабки йиллари билан якунлаган. Сўнг ҳар бир кейинги ҳукмронликнинг солномачисига айланган: «Риёз уд-давла» Оллоқулихонга, «Зубдат ут-таворих» Раҳимқулихонга, «Жоме' ул-воқеоти султоний» Муҳаммад Аминхонга, «Гулшани давлат» Сайид Муҳаммадхонга, «Шоҳиди иқбол» Муҳаммад Раҳимхон II га бағишланган; охирги солнома 1872-йил воқеаларида, Хива рус қўшинлари томонидан олиниши арафасида узилиб қолган. Академик В. В. Бартолд Раҳимқулихон давридан бошлаб бу асарлар воқеаларнинг гувоҳи ёзувларига айланишини қайд этган. Дабдабали услубда, шеърий парчалар билан ёзилган солномалар хонликдаги ўзбеклар, туркманлар, қорақалпоқлар ва қозоқлар ҳаёти ҳамда хонликнинг қўшнилари билан муносабатлари ҳақида батафсил ҳикоя қилади; Огаҳий солномасини тарихчи Баёний давом эттирган.

Огаҳий таржимон сифатида ҳам катта иш қилган: форс тилидан ўзбек тилига йигирмадан ортиқ тарихий, бадиий ва ахлоқий китобни ўгирган. Улар орасида кенг китобхон тушуниши учун қисқартирилган Саъдийнинг «Гулистон»и, наср билан баён қилинган Низомийнинг «Ҳафт пайкар»и, деярли байтма-байт таржима қилинган Жомийнинг «Юсуф ва Зулайҳо» ва Ҳилолийнинг «Шоҳ ва гадо» достонлари, «Қобуснома», Кошифийнинг «Ахлоқи Муҳсиний»си, Мирхонд ва Маҳдихон Астрободийнинг тарихий асарлари, Восифийнинг хотиралари бор. Унинг Яздий «Зафарнома»си, Жомий «Саломон ва Ибсол»и ва Амир Хусрав Деҳлавий «Ҳашт беҳишт»и таржималари ҳозирча топилмаган.

Халқ орасида Огаҳий энг аввало лирик шоир сифатида машҳур. 1872-йилда у тарқоқ шеърларини «Таъвиз ул-ошиқин» («Ошиқлар тумори») девонига жамлаган: 18 мингга яқин мисра — 470 ғазал, 89 мухаммас, 80 рубоий, 19 қасида ва яна ўн бешга яқин жанрдаги шеърлар, жумладан форс тилидаги 1300 мисра. Девоннинг бош мавзуси — ишқ, аммо унда замон ва замондошлар ҳақида ҳам кўп гап бор: шоир адолатсизлик ва иккиюзламачиликдан нолиган. Огаҳий ғазални 23 байтгача узайтирган, мустазоднинг янги шаклини кашф этган; ғазаллари «Шашмақом» ва Хоразм халқ куйларига тушади. Ҳукмдорга маслаҳатларини у Феруз тахаллуси билан шеър ёзган Муҳаммад Раҳимхон II га аталган «Қасидаи насиҳат»да баён этган; хон Огаҳий байтларини мармарга ўйдириб, арзхоналарга қўйдирган.

Огаҳий 1874-йил 14-декабрда вафот этган. Унинг девони 1905–1909-йилларда Хивада тошбосмада нашр этилган, 1971–1980-йилларда Тошкентда асарлари олти жилдда чиққан, солномаларидан парчалар эса 1938-йилда «Материалй по истории туркмен и Туркмении» тўпламида русча таржимада босилган. Урганчдаги Хоразм вилоят мусиқали драма театри, кўчалар ва мактаблар Огаҳий номи билан аталади; Қиётда унинг номидаги боғ барпо этилган, уй-музейи ва ижод мактаби очилган. 1999-йилда Ўзбекистон почтаси шоирга бағишланган марка чиқарган.