Quddus Muhammadiy

Quddus Muhammadiy (asl familiyasi Muhamedov) 1907-yil 25-oktabrda Toshkentda dehqon oilasida tug'ilgan. Ota-onasidan erta ayrilgan bola bolalar uyida voyaga yetgan. 1930-yilda qishloq xo'jaligi texnikumini bitirgan, o'qish yillarida seleksiya stansiyasida texnik-amaliyotchi bo'lib ishlagan. 1931–1932-yillarda O'rta Osiyo davlat universitetining biologiya fakultetida, 1932–1937-yillarda Toshkent tibbiyot institutida tahsil olgan. 1930-yildan maktabda dars bergan va uzoq yillar tabiatshunoslik hamda biologiya o'qituvchisi bo'lgan.

She'rlari 1928-yildan boshlab «Quddus» taxallusi bilan bosila boshlagan. Dastlabki mashqlari «Sharq haqiqati» gazetasi va «Yer yuzi» jurnalida chiqqan, keyin u ko'proq «Lenin uchquni», «Yosh leninchi» singari bolalar va yoshlar gazetalarida qatnashgan. 1936–1937-yillarda yozilgan «Sandal va pechka», «O'z-o'zini tanqid» dostonlarida eski va yangi turmushni qiyoslab, odamlar, xususan bolalar fe'lidagi kamchiliklarni yengil hajv bilan ko'rsatgan.

Urush yillarida, 1941–1945-yillarda, Samarqand viloyatining Narpay tumanida mashhur baxshi Islom shoir Nazar o'g'liga kotib va ijodiy yordamchi bo'lib, uning termalari va dostonlarini yozib olgan. Bu ish uni xalq og'zaki ijodi bilan yaqindan tanishtirgan, folklor ohanglari keyingi she'rlarida ham sezilib turadi.

Birinchi kitobi – maktab bolalari hayotiga bag'ishlangan «O'quvchiga esdalik» – 1946-yilda chiqqan. Undan so'ng «She'r va ertaklar», «Sinov» (1947), «Orzu» (1948), «Qirq o'g'il, qirq qiz» (1951), «Sen tug'ilgan kun» (1952), «Yangi uy» (1953), «Qo'ng'izboy bilan Sichqonboy» (1955), «Tugmacha» (1956), «Tanlangan asarlar» (1957), «Qanday bo'lmog'im kerak?» (1960), «Juda qiziq, juda chiroyli» (1961), «Ona-bola mehri» (1963), «Ochil dasturxon» (1970), «Cho'pon bobo qo'shig'i» (1979), «Kitob va Oftob» (1986), «Men sizga bir hikmat aytaman» (1987) kabi o'ttizdan ortiq kitobi nashr etilgan. Besh kitobdan iborat «Tabiat alifbosi» (1974–1980) turkumi bolalarni O'zbekiston tabiatini sevishga, suvi va havosini toza asrashga undaydi.

Uning she'rlarida bosh qahramon – mehnat kishisi: shoir non, holva va ipak qanday paydo bo'lishini bolalarga qiziqarli qilib so'zlab beradi, duradgor ishini kichik bir mo'jizadek tasvirlaydi. Xalq og'zaki ijodiga yaqinlik, ona yurt manzaralari, yumor va kinoya uning ijodiga xos. Bolalar adabiyoti haqida maqolalar ham yozgan: «Bolalar adabiyotining yanada ravnaqi uchun» (1961), «Bolalar adabiyotini o'rganaylik» (1963), «Ilhom bilan» (1967).

S. Marshak, S. Mixalkov, A. Barto va K. Chukovskiy asarlarini o'zbek tiliga o'girgan. O'z she'rlarini esa rus tiliga S. Marshak, A. Barto, S. Mixalkov, Ye. Blaginina, O. Visotskaya va N. Grebnev tarjima qilgan; 1982-yilda Moskvada ruscha «Serebristiy topol» to'plami chiqqan.

1957-yilda «O'zbekiston SSRda xizmat ko'rsatgan o'qituvchi» unvonini olgan. «Qanotli do'stlar» she'rlar kitobi 1970-yilda Hamza nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofotiga sazovor bo'lgan, 1982-yilda shoirga «O'zbekiston SSR xalq yozuvchisi» unvoni berilgan. Mehnat Qizil Bayroq (1951), «Hurmat belgisi» (1959), Xalqlar do'stligi (1977) va «Do'stlik» (1995) ordenlari bilan taqdirlangan.

Quddus Muhammadiy 1997-yil 22-iyunda Toshkentda vafot etgan. 2007-yilda O'zbekiston pochtasi uning surati tushirilgan marka chiqargan. 2025-yilda adabiyot va madaniyat rivojiga qo'shgan hissasi uchun vafotidan keyin «Fidokorona xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlangan.