Biografiya
Qutb Xorazmiy — XIV asrda Xorazmda yashagan turkiy shoir va tarjimon; Nizomiy Ganjaviyning «Xusrav va Shirin» dostonini turkiy tilga o'girgani bilan tanilgan. Uning hayoti haqida yagona manba shu tarjimaning o'z so'zboshisi. Shoir Xorazm Oltin O'rdaga tobe bo'lgan yillarda ijod qilgan.
Tarjimani Sig'noq shahrida bitgan (1330–40-yillar). Qutb kambag'al yashagan, hajmi katta kitobni yozishga vaqt va mablag' kerak edi, shuning uchun Oltin O'rda xoni Muhammad O'zbekxon (1312–40) hukmronligi davrida Oq O'rdada noib bo'lgan shahzoda Tinibekning oldiga borib, yordam so'ragan. Tinibek ham, davlat ishlarida unga yaqindan ko'maklashgan xotini ham shoirni mehr bilan qabul qilib, ish uchun sharoit ta'minlagan. Qutb kitobida malikani har masalada o'ylab, tortib ish ko'radigan aqlli ayol deb ta'rifligan.
Asar Nizomiy dostonining so'zma-so'z emas, erkin ifodasi: voqealar va mazmun saqlangan, lekin muqaddimaga Tinibekxon va marhum malika Xonmalikni madh etuvchi hamda kitob yozilish sababini aytuvchi boblar qo'shilgan. Tarjimon o'ziga ortiqcha ko'ringan ayrim boblarni qisqartirgan, ba'zilarini birlashtirgan. Shu tufayli turkiy variant 91 bobdan iborat, Nizomiy asari esa yuz bob va olti mingdan ortiq baytdan tashkil topgan.
Doston o'z zamonida keng yoyilmagan. Amir Qutlu Xo'ja maslahati bilan uni 1383–84-yillarda Misrda Berka Faqih ibni Barokaz Edgu Qipchoqiy qayta yozib chiqqan. Bu nusxa 1914-yilda Parijdagi Milliy kutubxonadan topilgach, sharqshunoslar e'tiborini tortdi. 1940-yilda Navoiy yubileyi qo'mitasi uning fotonusxasini oldi va Hodi Zarif nashrga tayyorladi.
Hayot yo'li
- 1330–1340«Xusrav va Shirin»ni yozish
Sig'noqda, shahzoda Tinibek himoyasida Nizomiy dostonini turkiy tilga erkin tarjima qilgan.
- 1383–1384Qo'lyozma ko'chirildi
Berka Faqih ibni Barokaz Edgu Qipchoqiy asarni Misrda ko'chirgan.
- 1914Qo'lyozma topildi
Parij Milliy kutubxonasidan topilib, ilmiy muomalaga kiritilgan.
- 1940Fotonusxa va nashr
Navoiy yubileyi qo'mitasi fotonusxa olgan, Hodi Zarif nashrga tayyorlagan.
Asarlar
- «Xusrav va Shirin» (1340)
Nizomiy dostonining erkin tarjimasi, 91 bob; 1330–40-yillarda yozilgan.