Asosiy qismga o'tish
SHAXS
Sa'diy Sheroziy
Tuzatish taklif qilish

Sa'diy Sheroziy

Sherozlik fors shoiri va adibi (taxminan 1210 – 1291/92), «Bo'ston» dostoni va nasr bilan nazm qorishiq «Guliston» kitobining muallifi, fors mumtoz g'azalining ustalaridan biri.

Faoliyat:
Yozuvchi, Shoir, Nosir
Haqiqiy ismi:
Abu Muhammad Musharrifiddin Muslih ibn Abdulloh Sheroziy
Taxallusi:
Shayx Sa'diy
Tug'ilgan:
taxminan 1210 — taxminan 1291

Biografiya

Sa'diy — shoirning taxallusi: uning har bir g'azali shu nom bilan imzolangan. To'liq ismi manbalarda turli shakllarda uchraydi; «Encyclopaedia Iranica» Abu Muhammad Musharrifiddin Muslih ibn Abdulloh Sheroziy shaklini qabul qilgan. U Fors viloyatining bosh shahri Sherozda, Salg'uriylar sulolasidan bo'lgan otabeklar hukmronligi davrida tug'ilgan. Tug'ilgan yili aniq emas: shoirning «Guliston»dagi o'tgan ellik yil haqidagi misralariga tayanib, ko'pchilik tadqiqotchilar uni 1209–1210-yillarga, ayrimlari esa 1213–1219-yillarga nisbat beradi. Taxallus, ehtimol, ikki hukmdori Sa'd ismini olgan Salg'uriylar xonadoniga sadoqatni bildiradi.

Dastlabki saboqni otasidan olgan, otasi esa u hali bolaligida vafot etgan. O'smirlik chog'ida, taxminan 1223–1224-yillarda, Sa'diy o'qish uchun Bag'dodga yo'l olgan va bir muddat Nizomiya madrasasida nafaqa olib tahsil ko'rgan. Ustozlari orasida Bag'dod va'zxoni Abulfaraj ibn al-Javziyni tilga oladi — tadqiqotchilar uni mashhur ilohiyotchining nevarasi deb biladi. Olimlar Sa'diy qarashlarida so'fiy shayx Shahobiddin Umar Suhravardiy ta'limotiga yaqinlik ham topadi.

Tahsildan keyin qariyb o'ttiz yil davom etgan sayohatlar boshlangan. «Bo'ston» va «Guliston»da Sa'diy o'zi haqida Shomda salibchilarga asir tushgani, Hindistondagi butxonada boshidan kechirgan voqea, Qashg'ardagi uchrashuv haqida so'zlaydi, biroq bu hikoyalarning ko'pi adabiy to'qima. Homa Katuziyon xulosasiga ko'ra, shoir Iroq, Shom, Falastin va Arabiston yarimorolida bo'lgani ehtimoli katta, Xuroson, Hindiston va Qashg'argacha borgani esa gumonli.

Taxminan 1257-yilda Sa'diy Sherozga qaytgan — bu vaqtga kelib uning g'azallari keng tarqalib, u taniqli shoirga aylangan edi. Shu yil oxirida «Bo'ston» dostonini tugatib, Fors hukmdori otabek Abu Bakr ibn Sa'dga bag'ishlagan, 1258-yilda esa nasr orasiga she'rlar qo'shib yozilgan «Guliston»ni yakunlab, uni Abu Bakr va uning o'g'li Sa'dga taqdim etgan. O'sha 1258-yilda mo'g'ullar Bag'dodni olib, so'nggi abbosiy xalifa al-Musta'simni o'ldirganida, shoir bu fojiaga biri arab, biri fors tilida ikki marsiya-qasida bag'ishlagan.

Ko'p o'tmay Salg'uriylar hokimiyatdan ajralgan: 1260-yilda Abu Bakr, o'n ikki kundan so'ng esa uning o'g'li vafot etgan, Sheroz mo'g'ul Elxoniylari qo'l ostiga o'tgan. Sa'diy mahalliy hukmdorlarga ham, mo'g'ul noiblari va ularning fors amaldorlariga, jumladan Juvayniy aka-ukalarga ham she'rlar yozgan, ammo ular odatdagi madhiyadan ko'ra adolatli boshqaruv haqidagi nasihatga yaqin. U saroyda rasmiy lavozim egallamagan va, manbalarga ko'ra, so'fiylar xonaqosida yashagan.

Sanasi aniqlanadigan so'nggi she'ri 1287–1289-yillarda Sherozda xizmat qilgan amaldorga bag'ishlangan. Sa'diy 1291 yoki 1292-yilda Sherozda vafot etgan: Zabihulloh Safo hisobicha — 1291-yil dekabrida, Said Nafisiy hisobicha — 1292-yil 9-dekabrda. Shu shahardagi qabrini XVIII asrda Karimxon Zand ta'mirlatgan. Shoirning asarlar majmuasi — «Kulliyot»ni 1326 va 1334-yillarda hamshahari Ali ibn Ahmad Bisutun tartibga keltirgan.

Sa'diy kitoblari erta davrdayoq fors tilli olam chegarasidan chiqqan. 1391-yilda Sayfi Saroyi «Guliston»ni qipchoq turkiysiga o'girgan; O'rta Osiyo madrasalarida «Guliston» va «Bo'ston» darslik sifatida o'qitilgan, Alisher Navoiy fors tilidagi devonida Sa'diy g'azallariga yigirma ikki tatabbu' bitgan, XIX asrda esa Ogahiy «Guliston»ni o'zbek tiliga tarjima qilgan. Yevropa shoirni Andre dyu Riyening qisman fransuzcha (1634) va Adam Oleariyning nemischa (1654) tarjimalari orqali tanigan.

Ta'lim

Hayot yo'li

  1. taxm. 1210
    Sherozda tug'ilgan

    Fors viloyatining bosh shahrida, Salg'uriy otabeklar hukmronligi davrida dunyoga kelgan.

  2. taxm. 1223–1224
    Bag'dodda tahsil

    O'smirlikda Bag'dodga borib, Nizomiya madrasasida nafaqa olib o'qigan.

  3. 1220-yillar – 1250-yillar
    Sayohatlar

    Qariyb o'ttiz yil musulmon o'lkalarini kezgan; Iroq, Shom, Falastin va Arabistonda bo'lgani ehtimoli katta.

  4. taxm. 1257
    Sherozga qaytish

    G'azallari bilan tanilgan shoir sifatida qaytib, Salg'uriylar xonadoni bilan aloqasini tiklagan.

  5. 1257
    «Bo'ston»

    O'n bobli axloqiy dostonni tugatib, otabek Abu Bakr ibn Sa'dga bag'ishlagan.

  6. 1258
    «Guliston» va Bag'dod marsiyalari

    Nasr va nazm aralash kitobini yakunlagan; Bag'dodning mo'g'ullar qo'lida qulashiga arab va fors tillarida marsiyalar yozgan.

  7. 1260
    Salg'uriylarga marsiyalar

    Abu Bakr ibn Sa'd va undan o'n ikki kun keyin vafot etgan o'g'li Sa'd xotirasiga marsiyalar bitgan.

  8. 1268–1272
    Noib Ankiyonuga qasidalar

    Mo'g'ullarning Sherozdagi noibiga adolatli hukmronlik haqida nasihat ruhidagi to'rt qasida bag'ishlagan.

  9. 1287–1289
    So'nggi sanali she'r

    Sherozdagi amaldor Majdiddin Rumiyga qisqa qasida yozgan — bu, ehtimol, sanasi aniqlanadigan so'nggi she'ri.

  10. 1291/1292
    Vafoti

    Sherozda vafot etgan va shu shaharda dafn etilgan.

Asarlar

  • «Bo'ston» (1257)
    Doston (masnaviy)

    To'rt ming bir yuzga yaqin baytli axloqiy-ta'limiy doston; adolat, ehson, ishq, kamtarlik, rizo, qanoat, tarbiya, shukr, tavba va munojot haqida o'n bob. Otabek Abu Bakr ibn Sa'dga bag'ishlangan, ilk manbalarda «Sa'diynoma» deb ham atalgan.

  • «Guliston» (1258)
    Nasr va nazm

    Sakkiz bobli hikoyatlar kitobi: nasrdagi qisqa hikoyalar orasiga xulosa chiqaruvchi she'rlar qo'shilgan. Odam bolalari bir tanning a'zolaridir, degan mashhur baytlar shu kitobda.

  • G'azallar
    Lirika

    Yetti yuzga yaqin g'azal to'rt to'plamga — «Tayyibot», «Badoye'», «Xavotim» va «G'azaliyoti qadim»ga jamlangan; har biri «Sa'diy» taxallusi bilan yakunlanadi.

  • Forscha qasidalar
    Qasidalar

    Salg'uriy hukmdorlar, mo'g'ul noiblari va ularning amaldorlariga bitilgan, ko'pincha adolatli boshqaruv haqidagi nasihatdan iborat qasidalar.

  • Arabcha qasidalar
    Qasidalar

    Arab tilidagi she'rlar, jumladan 1258-yilda Bag'dodning vayron etilishi va so'nggi abbosiy xalifaning o'limiga bag'ishlangan marsiya.

  • «Majolisi panjgona»
    Va'zlar

    Nasrda yozilgan besh va'z.

  • «Risolai aql va ishq»
    Risola

    Aql va ishq haqidagi nasriy risola.

  • «Nasihat ul-muluk»
    Nasihatnoma

    Hukmdorlarga atalgan qisqa nasriy nasihatlar.

  • «Sohibiya»
    Qit'alar

    Elxoniylar vaziri Shamsiddin Juvayniy sharafiga bitilgan qit'alar to'plami; ayrim eski qo'lyozmalarda uchraydi.

Meros

«Guliston» fors tilidagi eng nufuzli nasriy asarlardan biri sanaladi: undagi ko'p iboralar maqolga aylangan, kitob asrlar davomida Usmoniylar yurtida, Hindistonda va O'rta Osiyoda fors tili va odob darsligi bo'lib kelgan. Sa'diy g'azali Hindistonda Amir Xusrav va Hasan Dehlaviyga, keyinroq Sherozda Hofizga ta'sir ko'rsatgan. O'zbek adabiyotida Alisher Navoiyning «Mahbub ul-qulub» asari «Guliston» ta'sirida yozilgan, Abdulla Avloniyning «Turkiy guliston yoxud axloq» kitobi nomi ham shu an'anaga borib taqaladi; «Guliston» o'zbek tiliga bir necha bor tarjima qilingan. Yevropada Sa'diyni Volter va Gyote o'qigan. Eronda har yili ordibehesht oyining birinchi kuni (21-aprel atrofida) Sa'diy kuni sifatida nishonlanadi.

Davr: XIII asr; Salg'uriylar va Elxoniylar davridagi Sheroz, fors mumtoz adabiyoti
  • Ali ibn Ahmad Bisutun shoirning «Kulliyot»ini tartibga keltirgan (1326)
  • Sayfi Saroyi «Guliston»ni qipchoq turkiysiga tarjima qilgan (1391)
  • Andre dyu Riye «Guliston»ni qisman fransuz tiliga o'girgan (1634)
  • Adam Oleariy «Guliston»ni nemis tiliga tarjima qilgan (1654)
  • SSSRda «Guliston»ning 700 yilligiga pochta markasi chiqarilgan (1959)
  • Merkuriydagi krater Sa'diy nomi bilan atalgan (1976)
  • BMTning Nyu-Yorkdagi binosiga Sa'diyning «Odam bolalari» baytlari to'qilgan gilam o'rnatilgan (2005)
Sa'diy Sheroziy (taxminan 1210–1291) — Yozuvchi | Shaxs.uz