Саъдий Шерозий

Шерозлик форс шоири ва адиби (тахминан 1210 – 1291/92), «Бўстон» достони ва наср билан назм қоришиқ «Гулистон» китобининг муаллифи, форс мумтоз ғазалининг усталаридан бири.

Маълумот:

Фаолият:: Ёзувчи, Шоир, Носир
Ҳақиқий исми:: Абу Муҳаммад Мушаррифиддин Муслиҳ ибн Абдуллоҳ Шерозий
Тахаллуси:: Шайх Саъдий
Туғилган:: тахминан 1210 — тахминан 1291

Биография

Саъдий — шоирнинг тахаллуси: унинг ҳар бир ғазали шу ном билан имзоланган. Тўлиқ исми манбаларда турли шаклларда учрайди; «Encyclopaedia Iranica» Абу Муҳаммад Мушаррифиддин Муслиҳ ибн Абдуллоҳ Шерозий шаклини қабул қилган. У Форс вилоятининг бош шаҳри Шерозда, Салғурийлар сулоласидан бўлган отабеклар ҳукмронлиги даврида туғилган. Туғилган йили аниқ эмас: шоирнинг «Гулистон»даги ўтган эллик йил ҳақидаги мисраларига таяниб, кўпчилик тадқиқотчилар уни 1209–1210-йилларга, айримлари эса 1213–1219-йилларга нисбат беради. Тахаллус, эҳтимол, икки ҳукмдори Саъд исмини олган Салғурийлар хонадонига садоқатни билдиради.

Дастлабки сабоқни отасидан олган, отаси эса у ҳали болалигида вафот этган. Ўсмирлик чоғида, тахминан 1223–1224-йилларда, Саъдий ўқиш учун Бағдодга йўл олган ва бир муддат Низомия мадрасасида нафақа олиб таҳсил кўрган. Устозлари орасида Бағдод ваъзхони Абулфараж ибн ал-Жавзийни тилга олади — тадқиқотчилар уни машҳур илоҳиётчининг невараси деб билади. Олимлар Саъдий қарашларида сўфий шайх Шаҳобиддин Умар Суҳравардий таълимотига яқинлик ҳам топади.

Таҳсилдан кейин қарийб ўттиз йил давом этган саёҳатлар бошланган. «Бўстон» ва «Гулистон»да Саъдий ўзи ҳақида Шомда салибчиларга асир тушгани, Ҳиндистондаги бутхонада бошидан кечирган воқеа, Қашғардаги учрашув ҳақида сўзлайди, бироқ бу ҳикояларнинг кўпи адабий тўқима. Ҳома Катузиён хулосасига кўра, шоир Ироқ, Шом, Фаластин ва Арабистон яриморолида бўлгани эҳтимоли катта, Хуросон, Ҳиндистон ва Қашғаргача боргани эса гумонли.

Тахминан 1257-йилда Саъдий Шерозга қайтган — бу вақтга келиб унинг ғазаллари кенг тарқалиб, у таниқли шоирга айланган эди. Шу йил охирида «Бўстон» достонини тугатиб, Форс ҳукмдори отабек Абу Бакр ибн Саъдга бағишлаган, 1258-йилда эса наср орасига шеърлар қўшиб ёзилган «Гулистон»ни якунлаб, уни Абу Бакр ва унинг ўғли Саъдга тақдим этган. Ўша 1258-йилда мўғуллар Бағдодни олиб, сўнгги аббосий халифа ал-Мустаъсимни ўлдирганида, шоир бу фожиага бири араб, бири форс тилида икки марсия-қасида бағишлаган.

Кўп ўтмай Салғурийлар ҳокимиятдан ажралган: 1260-йилда Абу Бакр, ўн икки кундан сўнг эса унинг ўғли вафот этган, Шероз мўғул Элхонийлари қўл остига ўтган. Саъдий маҳаллий ҳукмдорларга ҳам, мўғул ноиблари ва уларнинг форс амалдорларига, жумладан Жувайний ака-укаларга ҳам шеърлар ёзган, аммо улар одатдаги мадҳиядан кўра адолатли бошқарув ҳақидаги насиҳатга яқин. У саройда расмий лавозим эгалламаган ва, манбаларга кўра, сўфийлар хонақосида яшаган.

Санаси аниқланадиган сўнгги шеъри 1287–1289-йилларда Шерозда хизмат қилган амалдорга бағишланган. Саъдий 1291 ёки 1292-йилда Шерозда вафот этган: Забиҳуллоҳ Сафо ҳисобича — 1291-йил декабрида, Саид Нафисий ҳисобича — 1292-йил 9-декабрда. Шу шаҳардаги қабрини XVIII асрда Каримхон Занд таъмирлатган. Шоирнинг асарлар мажмуаси — «Куллиёт»ни 1326 ва 1334-йилларда ҳамшаҳари Али ибн Аҳмад Бисутун тартибга келтирган.

Саъдий китоблари эрта даврдаёқ форс тилли олам чегарасидан чиққан. 1391-йилда Сайфи Саройи «Гулистон»ни қипчоқ туркийсига ўгирган; Ўрта Осиё мадрасаларида «Гулистон» ва «Бўстон» дарслик сифатида ўқитилган, Алишер Навоий форс тилидаги девонида Саъдий ғазалларига йигирма икки татаббу' битган, XIX асрда эса Огаҳий «Гулистон»ни ўзбек тилига таржима қилган. Европа шоирни Андре дю Риенинг қисман франсузча (1634) ва Адам Олеарийнинг немисча (1654) таржималари орқали таниган.

Таълим

Низомия мадрасаси (Бағдод)
Мадраса · Ислом илмлари

Ҳаёт йўли

тахм. 1210
Шерозда туғилган
Форс вилоятининг бош шаҳрида, Салғурий отабеклар ҳукмронлиги даврида дунёга келган.
тахм. 1223–1224
Бағдодда таҳсил
Ўсмирликда Бағдодга бориб, Низомия мадрасасида нафақа олиб ўқиган.
1220-йиллар – 1250-йиллар
Саёҳатлар
Қарийб ўттиз йил мусулмон ўлкаларини кезган; Ироқ, Шом, Фаластин ва Арабистонда бўлгани эҳтимоли катта.
тахм. 1257
Шерозга қайтиш
Ғазаллари билан танилган шоир сифатида қайтиб, Салғурийлар хонадони билан алоқасини тиклаган.
1257
«Бўстон»
Ўн бобли ахлоқий достонни тугатиб, отабек Абу Бакр ибн Саъдга бағишлаган.
1258
«Гулистон» ва Бағдод марсиялари
Наср ва назм аралаш китобини якунлаган; Бағдоднинг мўғуллар қўлида қулашига араб ва форс тилларида марсиялар ёзган.
1260
Салғурийларга марсиялар
Абу Бакр ибн Саъд ва ундан ўн икки кун кейин вафот этган ўғли Саъд хотирасига марсиялар битган.
1268–1272
Ноиб Анкиёнуга қасидалар
Мўғулларнинг Шероздаги ноибига адолатли ҳукмронлик ҳақида насиҳат руҳидаги тўрт қасида бағишлаган.
1287–1289
Сўнгги санали шеър
Шероздаги амалдор Маждиддин Румийга қисқа қасида ёзган — бу, эҳтимол, санаси аниқланадиган сўнгги шеъри.
1291/1292
Вафоти
Шерозда вафот этган ва шу шаҳарда дафн этилган.

Асарлар

«Бўстон» (1257)
Достон (маснавий)
Тўрт минг бир юзга яқин байтли ахлоқий-таълимий достон; адолат, эҳсон, ишқ, камтарлик, ризо, қаноат, тарбия, шукр, тавба ва муножот ҳақида ўн боб. Отабек Абу Бакр ибн Саъдга бағишланган, илк манбаларда «Саъдийнома» деб ҳам аталган.
«Гулистон» (1258)
Наср ва назм
Саккиз бобли ҳикоятлар китоби: насрдаги қисқа ҳикоялар орасига хулоса чиқарувчи шеърлар қўшилган. Одам болалари бир таннинг аъзоларидир, деган машҳур байтлар шу китобда.
Ғазаллар
Лирика
Етти юзга яқин ғазал тўрт тўпламга — «Таййибот», «Бадое'», «Хавотим» ва «Ғазалиёти қадим»га жамланган; ҳар бири «Саъдий» тахаллуси билан якунланади.
Форсча қасидалар
Қасидалар
Салғурий ҳукмдорлар, мўғул ноиблари ва уларнинг амалдорларига битилган, кўпинча адолатли бошқарув ҳақидаги насиҳатдан иборат қасидалар.
Арабча қасидалар
Қасидалар
Араб тилидаги шеърлар, жумладан 1258-йилда Бағдоднинг вайрон этилиши ва сўнгги аббосий халифанинг ўлимига бағишланган марсия.
«Мажолиси панжгона»
Ваъзлар
Насрда ёзилган беш ваъз.
«Рисолаи ақл ва ишқ»
Рисола
Ақл ва ишқ ҳақидаги насрий рисола.
«Насиҳат ул-мулук»
Насиҳатнома
Ҳукмдорларга аталган қисқа насрий насиҳатлар.
«Соҳибия»
Қитъалар
Элхонийлар вазири Шамсиддин Жувайний шарафига битилган қитъалар тўплами; айрим эски қўлёзмаларда учрайди.

Мерос

«Гулистон» форс тилидаги энг нуфузли насрий асарлардан бири саналади: ундаги кўп иборалар мақолга айланган, китоб асрлар давомида Усмонийлар юртида, Ҳиндистонда ва Ўрта Осиёда форс тили ва одоб дарслиги бўлиб келган. Саъдий ғазали Ҳиндистонда Амир Хусрав ва Ҳасан Деҳлавийга, кейинроқ Шерозда Ҳофизга таъсир кўрсатган. Ўзбек адабиётида Алишер Навоийнинг «Маҳбуб ул-қулуб» асари «Гулистон» таъсирида ёзилган, Абдулла Авлонийнинг «Туркий гулистон ёхуд ахлоқ» китоби номи ҳам шу анъанага бориб тақалади; «Гулистон» ўзбек тилига бир неча бор таржима қилинган. Европада Саъдийни Волтер ва Гёте ўқиган. Эронда ҳар йили ордибеҳешт ойининг биринчи куни (21-апрел атрофида) Саъдий куни сифатида нишонланади.

Давр: XIII аср; Салғурийлар ва Элхонийлар давридаги Шероз, форс мумтоз адабиёти

Али ибн Аҳмад Бисутун шоирнинг «Куллиёт»ини тартибга келтирган (1326)
Сайфи Саройи «Гулистон»ни қипчоқ туркийсига таржима қилган (1391)
Андре дю Рие «Гулистон»ни қисман франсуз тилига ўгирган (1634)
Адам Олеарий «Гулистон»ни немис тилига таржима қилган (1654)
СССРда «Гулистон»нинг 700 йиллигига почта маркаси чиқарилган (1959)
Меркурийдаги кратер Саъдий номи билан аталган (1976)
БМТнинг Нью-Йоркдаги биносига Саъдийнинг «Одам болалари» байтлари тўқилган гилам ўрнатилган (2005)