Sayfi Saroyi

Sayfi Saroyi XIV asrda yashagan turkiy shoir va tarjimon. Uning hayoti haqida ma'lumot juda oz: asosiy manba — shoirning o'z asarlari va ularga ilova qilingan she'rlar. «Saroyi» nisbasi uning Oltin O'rda poytaxti Saroy shahrida voyaga yetganini ko'rsatadi. Tug'ilgan yili odatda 1321-yil deb ko'rsatiladi. Tug'ilgan joyi haqida esa fikrlar turlicha: tatar olimlari uni Volga bo'yidagi Qamishli shahrida, ayrim manbalar Yoyiq (Ural) daryosi bo'yidagi Saroychiqda tug'ilgan deb hisoblaydi, o'zbek adabiyotshunoslari esa Xorazmdagi Qamishli qishlog'ini ko'rsatadi.

Ayrim tadqiqotchilar shoirning yoshligi Xorazmda o'tgani va dastlabki ta'limni shu yerda olganini taxmin qiladi. Keyin u Saroyda tahsil ko'rib, shoir sifatida tanilgan. She'rlaridan uning keng bilimli bo'lgani, fors tili va adabiyotini yaxshi bilgani ko'rinadi; o'zbek manbalari arab tilini ham bilganini qayd etadi. «Muhabbatnoma» muallifi Xorazmiy va Hasanog'li she'rlariga bog'lagan naziralari uning turkiy tilning boshqa adabiy shevalarida ham erkin ijod qila olganini ko'rsatadi.

XIV asrning ikkinchi yarmida Oltin O'rdada taxt uchun kurashlar avj oldi va ko'plab shoir va olimlar Turkiston hamda mamluklar hukmronligidagi Misr kabi tinchroq yurtlarga ketdi. Sayfi Saroyi ham Misrga ko'chgan, biroq bu qachon va qanday bo'lgani aniq emas. Tatar va rus manbalarida u 1380-yillarda Misrga ko'chgani aytiladi; tatar olimlarining fikricha, u yerda sulton devonxonasida xizmat qilgan. O'zbek manbalariga ko'ra esa shoir Amir Temur va To'xtamish o'rtasidagi urushlar tufayli yurtini tark etib, avval Eron va Kichik Osiyoga, so'ng Misrga borgan.

Misrda mamluk amiri Batxasning iltimosi bilan Sayfi Saroyi Sa'diy Sheroziyning «Guliston» asarini turkiy tilga o'girdi. «Guliston bit-turkiy» («Turkiy Guliston») deb nomlangan bu asar hijriy 793-yil 1-shavvolda, ya'ni 1391-yil 1-sentabrda yakunlangan va «Guliston»ning turkiy tildagi ilk tarjimasi hisoblanadi. Asliyatdagi nasriy qismlar nasr bilan, she'riy qismlar nazm bilan berilgan; tarjimon ba'zi o'rinlarni qisqartirgan, ba'zilarini o'z hikoyatlari, she'rlari va boshqa shoirlarning g'azallari bilan to'ldirgan. Asar asliyatdagidek sakkiz bobdan iborat — podsholar, darveshlar axloqi, qanoat, sukut, ishq va yoshlik, qarilik, tarbiya va suhbat odobi haqida. Tilshunoslar uni qipchoq turkiy tilining eng muhim yozma yodgorliklaridan biri deb biladi.

1394-yilda shoir «Suhayl va Guldursun» dostonini yozdi. Masnaviy shaklidagi bu asar sakson baytga yaqin bo'lib, «Yodgornoma» deb ataluvchi kichik qo'lyozma to'plamida To'g'li Xoja, Mavlono Is'hoq va Ahmad Urganjiy she'rlari bilan birga saqlangan. Dostonda asir yigit Suhayl bilan Guldursunning fojiali muhabbati hikoya qilinadi; voqealar Amir Temur qo'shinlarining 1388-yilda Urganchni vayron etishi fonida kechadi, muallif urush zulmini va zolim hukmdorlarni qoralaydi. Sayfi Saroyidan o'ndan ortiq g'azal, qasida, qit'a va ruboiylar ham yetib kelgan; ular orasida Ahmad Jaloyirning 1393-yilda Misrga kelishi munosabati bilan yozilgan ruboiy bor. O'zbek manbalarida uning «Sindbodnoma» tarjimasi ham tilga olinadi, ammo u saqlanmagan.

Sayfi Saroyi 1394-yildan keyin, ko'pchilik manbalarga ko'ra taxminan 1396-yilda Misrda vafot etgan. «Guliston bit-turkiy»ning yagona qo'lyozmasi Niderlandiyadagi Leyden universiteti kutubxonasida saqlanadi, uning fotonusxasi Toshkentdagi Sharqshunoslik institutida bor. Asar 1954-yilda Anqarada faksimile tarzida, 1968-yilda Toshkentda, 1969-yilda Budapeshtda inglizcha tarjimasi bilan, 1975-yilda Olmaotada tilshunos Emir Najip tadqiqoti bilan, 1980-yilda esa Qozonda nashr etilgan. Shoir merosini tatar, qozoq, o'zbek va turk adabiyotshunosligi o'z adabiyoti tarixining bir qismi sifatida o'rganadi.