Сайфи Саройи

Сайфи Саройи XIV асрда яшаган туркий шоир ва таржимон. Унинг ҳаёти ҳақида маълумот жуда оз: асосий манба — шоирнинг ўз асарлари ва уларга илова қилинган шеърлар. «Саройи» нисбаси унинг Олтин Ўрда пойтахти Сарой шаҳрида вояга етганини кўрсатади. Туғилган йили одатда 1321-йил деб кўрсатилади. Туғилган жойи ҳақида эса фикрлар турлича: татар олимлари уни Волга бўйидаги Қамишли шаҳрида, айрим манбалар Ёйиқ (Урал) дарёси бўйидаги Саройчиқда туғилган деб ҳисоблайди, ўзбек адабиётшунослари эса Хоразмдаги Қамишли қишлоғини кўрсатади.

Айрим тадқиқотчилар шоирнинг ёшлиги Хоразмда ўтгани ва дастлабки таълимни шу ерда олганини тахмин қилади. Кейин у Саройда таҳсил кўриб, шоир сифатида танилган. Шеърларидан унинг кенг билимли бўлгани, форс тили ва адабиётини яхши билгани кўринади; ўзбек манбалари араб тилини ҳам билганини қайд этади. «Муҳаббатнома» муаллифи Хоразмий ва Ҳасаноғли шеърларига боғлаган назиралари унинг туркий тилнинг бошқа адабий шеваларида ҳам эркин ижод қила олганини кўрсатади.

XIV асрнинг иккинчи ярмида Олтин Ўрдада тахт учун курашлар авж олди ва кўплаб шоир ва олимлар Туркистон ҳамда мамлуклар ҳукмронлигидаги Миср каби тинчроқ юртларга кетди. Сайфи Саройи ҳам Мисрга кўчган, бироқ бу қачон ва қандай бўлгани аниқ эмас. Татар ва рус манбаларида у 1380-йилларда Мисрга кўчгани айтилади; татар олимларининг фикрича, у ерда султон девонхонасида хизмат қилган. Ўзбек манбаларига кўра эса шоир Амир Темур ва Тўхтамиш ўртасидаги урушлар туфайли юртини тарк этиб, аввал Эрон ва Кичик Осиёга, сўнг Мисрга борган.

Мисрда мамлук амири Батхаснинг илтимоси билан Сайфи Саройи Саъдий Шерозийнинг «Гулистон» асарини туркий тилга ўгирди. «Гулистон бит-туркий» («Туркий Гулистон») деб номланган бу асар ҳижрий 793-йил 1-шавволда, яъни 1391-йил 1-сентабрда якунланган ва «Гулистон»нинг туркий тилдаги илк таржимаси ҳисобланади. Аслиятдаги насрий қисмлар наср билан, шеърий қисмлар назм билан берилган; таржимон баъзи ўринларни қисқартирган, баъзиларини ўз ҳикоятлари, шеърлари ва бошқа шоирларнинг ғазаллари билан тўлдирган. Асар аслиятдагидек саккиз бобдан иборат — подшолар, дарвешлар ахлоқи, қаноат, сукут, ишқ ва ёшлик, қарилик, тарбия ва суҳбат одоби ҳақида. Тилшунослар уни қипчоқ туркий тилининг энг муҳим ёзма ёдгорликларидан бири деб билади.

1394-йилда шоир «Суҳайл ва Гулдурсун» достонини ёзди. Маснавий шаклидаги бу асар саксон байтга яқин бўлиб, «Ёдгорнома» деб аталувчи кичик қўлёзма тўпламида Тўғли Хожа, Мавлоно Исҳоқ ва Аҳмад Урганжий шеърлари билан бирга сақланган. Достонда асир йигит Суҳайл билан Гулдурсуннинг фожиали муҳаббати ҳикоя қилинади; воқеалар Амир Темур қўшинларининг 1388-йилда Урганчни вайрон этиши фонида кечади, муаллиф уруш зулмини ва золим ҳукмдорларни қоралайди. Сайфи Саройидан ўндан ортиқ ғазал, қасида, қитъа ва рубоийлар ҳам етиб келган; улар орасида Аҳмад Жалойирнинг 1393-йилда Мисрга келиши муносабати билан ёзилган рубоий бор. Ўзбек манбаларида унинг «Синдбоднома» таржимаси ҳам тилга олинади, аммо у сақланмаган.

Сайфи Саройи 1394-йилдан кейин, кўпчилик манбаларга кўра тахминан 1396-йилда Мисрда вафот этган. «Гулистон бит-туркий»нинг ягона қўлёзмаси Нидерландиядаги Лейден университети кутубхонасида сақланади, унинг фотонусхаси Тошкентдаги Шарқшунослик институтида бор. Асар 1954-йилда Анқарада факсимиле тарзида, 1968-йилда Тошкентда, 1969-йилда Будапештда инглизча таржимаси билан, 1975-йилда Олмаотада тилшунос Эмир Нажип тадқиқоти билан, 1980-йилда эса Қозонда нашр этилган. Шоир меросини татар, қозоқ, ўзбек ва турк адабиётшунослиги ўз адабиёти тарихининг бир қисми сифатида ўрганади.