Sora Eshonto'rayeva

Sora Abdurahmonovna Eshonto'rayeva 1911-yil 8-noyabrda (eski uslubda 26-oktabrda) hozirgi Namangan viloyati Yangiqo'rg'on tumanidagi Beshbuloq qishlog'ida dehqon oilasida tug'ilgan. Otasi erta vafot etgach, onasi uni va yana ikki farzandini begona oilalarga berishga majbur bo'lgan. 11 yoshidan Toshkentdagi Zebunniso nomli xotin-qizlar maktab-internatida tarbiyalangan, havaskorlik to'garagida qatnashgan, so'ng o'lka namunali drama truppasi spektakllarining ommaviy sahnalarida chiqqan.

1924-yilda u Toshkentdan Moskvaga o'qishga yuborilgan o'zbek yoshlari guruhiga kirgan. 1927-yilda Moskvadagi O'zbek maorif uyi qoshidagi O'zbek davlat drama studiyasini tamomlagan; ustozlari R. Simonov, L. Sverdlin va I. Tolchanov bo'lgan. Studiya bitiruvchilari keyinchalik Hamza nomidagi o'zbek drama teatrining aktyorlik tarkibi yadrosini tashkil etgan.

1927-yildan Eshonto'rayeva Samarqanddagi Markaziy davlat namunali o'zbek truppasida ishlagan; 1929-yilda truppa Hamza nomidagi Davlat o'zbek drama teatriga aylangan, keyinroq teatr Toshkentga ko'chgan (2001-yildan — O'zbek Milliy akademik drama teatri). Ilk rollaridan biri V. Yan va Cho'lponning «Hujum» pyesasidagi Tursunoy, Goldonining «Ikki boyga bir malay»idagi Beatriche edi. 1930-yillardan boshlab teatrdagi deyarli barcha spektakllarda yetakchi ayol obrazlarni ijro etgan. 1935-yilda Shekspirning «Hamlet»idagi Ofeliya roli unga shuhrat keltirgan.

Uning repertuarida Hamzaning «Boy ila xizmatchi»sidagi Jamila, Hamid Olimjonning «Muqanna»sidagi Guloyim, Uyg'un va Izzat Sultonning «Alisher Navoiy»sidagi Guli, Komil Yashinning «Nomus va muhabbat»idagi Onaxon bor; jahon dramaturgiyasidan Dezdemona («Otello»), Goneril («Qirol Lir»), Iokasta («Shoh Edip»), Katerina («Momaqaldiroq»), Lyubov Yarovaya kabi obrazlarni yaratgan. Dezdemonani u o'z turmush o'rtog'i Abror Hidoyatov Otello rolida chiqqan spektaklda ijro etgan. Keyingi yillarda ona obrazlari uning ijodida muhim o'rin tutgan. U «Boy ila xizmatchi» (Jamila), «Sinchalak» va «Sayyod qo'ng'irog'i» filmlarida ham o'ynagan. 1964-yilda Shekspir tavalludining 400 yilligi munosabati bilan Angliyada bo'lgan.

Sahnadan tashqari ham u katta mas'uliyatli lavozimlarda ishlagan: 1943–1946 va 1953–1960-yillarda teatr direktori bo'lgan, 1946–1955 va 1981–1985-yillarda O'zbekiston teatr jamiyati boshqaruvi raisi edi. 1939-yildan O'zbekiston SSR Oliy Soveti deputati, 1946–1958-yillarda SSSR Oliy Kengashining 2–4-chaqiriq deputati bo'lgan; O'zbekiston Kompartiyasi Markaziy Qo'mitasi a'zosi, respublika Tinchlik fondi boshqaruvi raisi sifatida ham faoliyat yuritgan.

1937-yilda unga O'zbekiston SSR xalq artisti unvoni berilgan. 1949-yilda «Alisher Navoiy» spektaklidagi Guli roli uchun Stalin mukofotining 2-darajasini olgan; 1951-yil 6-dekabrda Moskvada o'zbek san'ati dekadasi munosabati bilan SSSR xalq artisti bo'lgan. 1967-yilda Hamza nomidagi O'zbekiston SSR Davlat mukofoti, 1977-yilda «Zarya revolyutsii» spektaklidagi roli uchun SSSR Davlat mukofoti laureati bo'lgan. Sovet davrida u ikki Lenin ordeni (1945, 1971), Oktyabr inqilobi ordeni, besh Mehnat Qizil Bayroq ordeni, Xalqlar do'stligi ordeni va boshqa mukofotlar bilan taqdirlangan; mustaqillik yillarida 1993-yilda «Sog'lom avlod uchun» ordeni berilgan, 2004-yilda esa vafotidan keyin «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni bilan mukofotlangan.

Sora Eshonto'rayeva 1998-yil 8-sentyabrda (ba'zi manbalarda — 7-sentyabrda) Toshkentda vafot etgan va Chig'atoy qabristoniga dafn etilgan. Uning turmush o'rtog'i Abror Hidoyatov (1900–1958) — SSSR xalq artisti; ularning o'g'illari tarixchi Goga Hidoyatov (1930–2015) va me'morchilik fanlari doktori Timur Hidoyatov (1932–2024). 2024-yilda uning arxiv hujjatlari va shaxsiy buyumlariga bag'ishlangan ko'rgazma tashkil etilgan.