Сора Эшонтўраева
Ўзбек драма актрисаси, Ҳамза номидаги театрнинг етакчи ижрочиси, 1951-йилдан СССР халқ артисти; Офелия, Дездемона, Гули ва Жамила роллари билан танилган, театрга узоқ йил раҳбарлик қилган.
- Фаолият:
- Актриса, Театр актёри
- Ҳақиқий исми:
- Сора Абдураҳмоновна Эшонтўраева
- Туғилган:
- 8 ноябр 1911(86 ёш) ♏ — 8 сентабр 1998
- Туғилган жой:
- Янгиқўрғон тумани, Наманган
- Турмуш ўртоғи:
- Аброр Ҳидоятов
- Фарзандлар:
- Гога Ҳидоятов, Тимур Ҳидоятов
Биография
Сора Абдураҳмоновна Эшонтўраева 1911-йил 8-ноябрда (эски услубда 26-октабрда) ҳозирги Наманган вилояти Янгиқўрғон туманидаги Бешбулоқ қишлоғида деҳқон оиласида туғилган. Отаси эрта вафот этгач, онаси уни ва яна икки фарзандини бегона оилаларга беришга мажбур бўлган. 11 ёшидан Тошкентдаги Зебуннисо номли хотин-қизлар мактаб-интернатида тарбияланган, ҳаваскорлик тўгарагида қатнашган, сўнг ўлка намунали драма труппаси спектаклларининг оммавий саҳналарида чиққан.
1924-йилда у Тошкентдан Москвага ўқишга юборилган ўзбек ёшлари гуруҳига кирган. 1927-йилда Москвадаги Ўзбек маориф уйи қошидаги Ўзбек давлат драма студиясини тамомлаган; устозлари Р. Симонов, Л. Свердлин ва И. Толчанов бўлган. Студия битирувчилари кейинчалик Ҳамза номидаги ўзбек драма театрининг актёрлик таркиби ядросини ташкил этган.
1927-йилдан Эшонтўраева Самарқанддаги Марказий давлат намунали ўзбек труппасида ишлаган; 1929-йилда труппа Ҳамза номидаги Давлат ўзбек драма театрига айланган, кейинроқ театр Тошкентга кўчган (2001-йилдан — Ўзбек Миллий академик драма театри). Илк ролларидан бири В. Ян ва Чўлпоннинг «Ҳужум» песасидаги Турсуной, Голдонининг «Икки бойга бир малай»идаги Беатриче эди. 1930-йиллардан бошлаб театрдаги деярли барча спектаклларда етакчи аёл образларни ижро этган. 1935-йилда Шекспирнинг «Ҳамлет»идаги Офелия роли унга шуҳрат келтирган.
Унинг репертуарида Ҳамзанинг «Бой ила хизматчи»сидаги Жамила, Ҳамид Олимжоннинг «Муқанна»сидаги Гулойим, Уйғун ва Иззат Султоннинг «Алишер Навоий»сидаги Гули, Комил Яшиннинг «Номус ва муҳаббат»идаги Онахон бор; жаҳон драматургиясидан Дездемона («Отелло»), Гонерил («Қирол Лир»), Иокаста («Шоҳ Эдип»), Катерина («Момақалдироқ»), Любов Яровая каби образларни яратган. Дездемонани у ўз турмуш ўртоғи Аброр Ҳидоятов Отелло ролида чиққан спектаклда ижро этган. Кейинги йилларда она образлари унинг ижодида муҳим ўрин тутган. У «Бой ила хизматчи» (Жамила), «Синчалак» ва «Сайёд қўнғироғи» филмларида ҳам ўйнаган. 1964-йилда Шекспир таваллудининг 400 йиллиги муносабати билан Англияда бўлган.
Саҳнадан ташқари ҳам у катта масъулиятли лавозимларда ишлаган: 1943–1946 ва 1953–1960-йилларда театр директори бўлган, 1946–1955 ва 1981–1985-йилларда Ўзбекистон театр жамияти бошқаруви раиси эди. 1939-йилдан Ўзбекистон ССР Олий Совети депутати, 1946–1958-йилларда СССР Олий Кенгашининг 2–4-чақириқ депутати бўлган; Ўзбекистон Компартияси Марказий Қўмитаси аъзоси, республика Тинчлик фонди бошқаруви раиси сифатида ҳам фаолият юритган.
1937-йилда унга Ўзбекистон ССР халқ артисти унвони берилган. 1949-йилда «Алишер Навоий» спектаклидаги Гули роли учун Сталин мукофотининг 2-даражасини олган; 1951-йил 6-декабрда Москвада ўзбек санъати декадаси муносабати билан СССР халқ артисти бўлган. 1967-йилда Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти, 1977-йилда «Заря револютсии» спектаклидаги роли учун СССР Давлат мукофоти лауреати бўлган. Совет даврида у икки Ленин ордени (1945, 1971), Октябр инқилоби ордени, беш Меҳнат Қизил Байроқ ордени, Халқлар дўстлиги ордени ва бошқа мукофотлар билан тақдирланган; мустақиллик йилларида 1993-йилда «Соғлом авлод учун» ордени берилган, 2004-йилда эса вафотидан кейин «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган.
Сора Эшонтўраева 1998-йил 8-сентябрда (баъзи манбаларда — 7-сентябрда) Тошкентда вафот этган ва Чиғатой қабристонига дафн этилган. Унинг турмуш ўртоғи Аброр Ҳидоятов (1900–1958) — СССР халқ артисти; уларнинг ўғиллари тарихчи Гога Ҳидоятов (1930–2015) ва меъморчилик фанлари доктори Тимур Ҳидоятов (1932–2024). 2024-йилда унинг архив ҳужжатлари ва шахсий буюмларига бағишланган кўргазма ташкил этилган.
Таълим
- Зебуннисо номидаги хотин-қизлар мактаб-интернатиМактаб · Тошкент · 1922 · Мактаб-интернат тарбияланувчиси
- Москвадаги Ўзбек давлат драма студиясиБошқа · 1924–1927 · Актёрлик маҳорати
Карьера
- Ўзбекистон ССР Олий КенгашиДепутат (1939-йилдан) · Тошкент · 1939–…
- Ўзбек Миллий академик драма театриАктриса (1927-йилдан), театр директори (1943–1946, 1953–1960) · Тошкент · 1927–…Бу лавозимда бўлганлар →
- Ўзбекистон Коммунистик партиясиМарказий Қўмита аъзоси · Тошкент
- СССР Олий Совети2–4-чақириқ депутати · 1946–1958
- Ўзбекистон театр жамиятиБошқарув раиси (1946–1955, 1981–1985) · Тошкент · 1946–1985Бу лавозимда бўлганлар →
Мукофотлар
«Буюк хизматлари учун» ордени2004, вафотидан кейин · Ўзбекистон
I даражали «Соғлом авлод учун» ордени1993 · Ўзбекистон
Ўзбекистон ССР халқ артисти1937 · Ўзбекистон ССР
Ҳамза номидаги Ўзбекистон ССР Давлат мукофоти1967 · Ўзбекистон ССР
СССР халқ артисти1951 · СССР
Ленин ордени1945 · СССР
Ленин ордени1971 · СССР
Октябрь инқилоби ордени1991 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1937 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1950 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1951 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1957 · СССР
Меҳнат Қизил Байроқ ордени1959 · СССР
Халқлар дўстлиги ордени1981 · СССР
«Ҳурмат белгиси» ордени1939 · СССР
«Меҳнатдаги намунаси учун» медали1944 · СССР
Сталин мукофоти1949 · СССР
СССР Давлат мукофоти1977 · СССР
Ҳаёт йўли
- 1911Туғилиши
Бешбулоқ қишлоғида (ҳозирги Наманган вилояти Янгиқўрғон тумани) деҳқон оиласида туғилган.
- 1924–1927Москвада ўқиш
Ўзбек ёшлари гуруҳи билан Москвага юборилган ва Ўзбек давлат драма студиясини битирган.
- 1927–1929Самарқанд труппаси
Марказий давлат намунали ўзбек труппаси актрисаси; 1929-йилда труппа Ҳамза номидаги театрга айланган.
- 1935Офелия
Шекспирнинг «Ҳамлет»идаги роли унга шуҳрат келтирган.
- 1937Ўзбекистон ССР халқ артисти
Фахрий унвон берилган; шу йили Меҳнат Қизил Байроқ ордени билан ҳам тақдирланган.
- 1943–1946, 1953–1960Театр директори
Ҳамза номидаги театрга икки муддат раҳбарлик қилган.
- 1946–1958СССР Олий Кенгаши депутати
2–4-чақириқ депутати; 1946–1955-йилларда Ўзбекистон театр жамияти бошқаруви раиси ҳам бўлган.
- 1949Сталин мукофоти
«Алишер Навоий» спектаклидаги Гули роли учун 2-даражали мукофот.
- 1951СССР халқ артисти
6-декабрда Москвада ўзбек санъати декадаси муносабати билан берилган.
- 1967 ва 1977Давлат мукофотлари
1967-йилда Ҳамза номидаги мукофот, 1977-йилда СССР Давлат мукофоти.
- 1981–1985Театр жамияти раиси
Ўзбекистон театр жамияти бошқаруви раиси лавозимига қайта сайланган.
- 1998Вафоти
8-сентябрда Тошкентда вафот этган; Чиғатой қабристонига дафн этилган.
Асарлар
- Офелия — «Ҳамлет» (1935)Театр роли
Шекспир трагедиясидаги рол, актрисага шуҳрат келтирган.
- Дездемона — «Отелло»Театр роли
Шекспир трагедиясидаги рол; Отеллони турмуш ўртоғи Аброр Ҳидоятов ижро этган.
- Гули — «Алишер Навоий» (1948)Театр роли
Уйғун ва Иззат Султоннинг песасидаги рол; 1949-йилги Сталин мукофоти шу рол учун берилган.
- Жамила — «Бой ила хизматчи»Театр роли
Ҳамзанинг песасидаги рол; актриса ижодида алоҳида ўрин тутади.
- Гулойим — «Муқанна»Театр роли
Ҳамид Олимжоннинг песасидаги рол.
- Онахон — «Номус ва муҳаббат»Театр роли
Комил Яшиннинг песасидаги рол.
- Гонерил — «Қирол Лир»Театр роли
Шекспир трагедиясидаги рол.
- Иокаста — «Шоҳ Эдип»Театр роли
Софокл трагедиясидаги рол.
- Катерина — «Момақалдироқ»Театр роли
А. Островский драмасидаги рол.
- Любов Яровая — «Любов Яровая»Театр роли
К. Тренёв песасидаги бош рол.
Фильмография
| Номи | Йил |
|---|---|
| «Бой ила хизматчи» | 1954 |
| Опа-сингил Раҳмоновалар | 1954 |
| «Синчалак» | 1961 |
| «Сайёд қўнғироғи» | 1966 |
