To'ra Sulaymon

To'ra Sulaymon (hujjatlarda — To'ra Sulaymonov) rasmiy ma'lumotlarga ko'ra 1934-yil 15-fevralda Jizzax viloyatining Baxmal tumanidagi Yoyilma qishlog'ida tug'ilgan. Shoirning o'zi tarjimai holida tug'ilgan yili aniq emasligini yozgan: onasining aytishicha, u oila quloq qilinib, otasi surgun etilgan 1932-yil atrofida dunyoga kelgan. 1936-yilda oila qishloqning boshqa aholisi bilan birga Mirzacho'lga ko'chirilgan va shundan buyon uning hayoti Sirdaryo bilan bog'liq bo'lgan. Adabiyotga mehr unda erta uyg'ongan: xalq kitoblarini yaxshi bilgan ota-onasidan eshitgan ertaklar, ayniqsa «Boldirboy» ertagi bolaligida unga qattiq ta'sir qilganini eslagan.

1952-yilda o'rta maktabni tugatib, maktablarda o'qituvchilik qilgan. 1958–1964-yillarda Toshkent davlat universitetida sirtdan tahsil olgan. Keyin «Guliston» tuman gazetasida, so'ng «Sirdaryo haqiqati» viloyat gazetasida ishlagan. 1972–1977-yillarda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Sirdaryo viloyat bo'limining mas'ul kotibi bo'lgan, keyinroq shu bo'limda adabiy maslahatchi sifatida faoliyat yuritgan.

She'rlari 1958-yildan matbuotda ko'rina boshlagan, birinchi to'plami «Istar ko'ngil» 1962-yilda chiqqan. 1960-yillarning o'rtasida e'lon qilingan «Qorasoch» dostonini taniqli adiblar va tanqidchilar iliq kutib olgan. Shundan so'ng «Jahongashta» (1970), «Hamqishloqlarim», «Intizor», «Sirdaryo qo'shiqlari» (1974), «Iltijo», «To'yboshi» (1977), «Sizni eslayman», «Qorako'zginam» kabi yigirmadan ortiq kitobi nashr etilgan. Hajviy she'rlardan tuzilgan «Alhazar» to'plami 1979-yilda «Mushtum» jurnalining mukofotini olgan.

Lirik she'rlar, qasida va faxriyalardan tashqari u ko'p asarlarini xalq og'zaki ijodi ruhida yozgan: ularda hayot go'yo qadimgi baxshi tilidan hikoya qilinadi, ayrimlari esa ma'lum namunalarga o'xshatma yoki nazira tarzida bitilgan. Mashhur baxshi obrazi atrofida qurilgan «Ergash Jumanbulbul o'g'li el kezadi» turkumidagi she'r va dostonlar ana shunday asarlardir. To'ra Sulaymon she'rlarini baxshilardek cholg'u jo'rligida o'zi ham ijro etgan, ko'p she'rlari qo'shiq bo'lib kuylangan. Jumladan, 1985-yilda Gulistonda tanishgan xonanda Abdurauf Olimov uning «Gul bir yon, chaman bir yon» she'riga kuy bastalagan; 1986-yilda radioda yozib olingan bu qo'shiq O'zbekiston, Tojikiston va Qirg'izistonda keng tarqalgan.

1980–1990-yillarda «Gulshan» (1988), «Sarvinoz» (1990), «Xarsang» (1994), «Jahonnoma» va «Gul bir yon, chaman bir yon» (1996), «Yovqochdi» (1998) kitoblari, 2003-yilda «Sayhon» to'plami chiqqan. 1999-yilda To'ra Sulaymonga «O'zbekiston xalq shoiri» unvoni berilgan. Ijtimoiy hayotning dolzarb masalalariga bag'ishlangan publitsistik maqolalari 2004-yilda «Mamlakatning tayanch nuqtasi» nomli to'plamga jamlangan. Umrining so'nggi yillarida «Al-qasosu min al-haq» nomli katta doston ustida ishlagan.

To'ra Sulaymon 2005-yilda Guliston shahrida vafot etgan va shu yerda dafn qilingan. 2022-yilda Vazirlar Mahkamasi qarori bilan shoir yashab ijod qilgan Mirzaobod tumanidagi xonadonda uy-muzey tashkil etish belgilangan. Muzey 2024-yil oxirida, shoir tavalludining 90 yilligi munosabati bilan ochilgan, hovlisiga haykaltarosh Azamat Hotamov ishlagan haykal o'rnatilgan; u yerda har bahor adabiyot bayrami o'tkaziladi. Guliston markazidagi amfiteatr, shoir yashagan qishloqdagi maktab va muzey joylashgan ko'cha uning nomi bilan ataladi. 2025-yil 23-avgustda To'ra Sulaymon vafotidan keyin «Fidokorona xizmatlari uchun» ordeni bilan taqdirlangan.