Тўра Сулаймон

Тўра Сулаймон (ҳужжатларда — Тўра Сулаймонов) расмий маълумотларга кўра 1934-йил 15-февралда Жиззах вилоятининг Бахмал туманидаги Ёйилма қишлоғида туғилган. Шоирнинг ўзи таржимаи ҳолида туғилган йили аниқ эмаслигини ёзган: онасининг айтишича, у оила қулоқ қилиниб, отаси сургун этилган 1932-йил атрофида дунёга келган. 1936-йилда оила қишлоқнинг бошқа аҳолиси билан бирга Мирзачўлга кўчирилган ва шундан буён унинг ҳаёти Сирдарё билан боғлиқ бўлган. Адабиётга меҳр унда эрта уйғонган: халқ китобларини яхши билган ота-онасидан эшитган эртаклар, айниқса «Болдирбой» эртаги болалигида унга қаттиқ таъсир қилганини эслаган.

1952-йилда ўрта мактабни тугатиб, мактабларда ўқитувчилик қилган. 1958–1964-йилларда Тошкент давлат университетида сиртдан таҳсил олган. Кейин «Гулистон» туман газетасида, сўнг «Сирдарё ҳақиқати» вилоят газетасида ишлаган. 1972–1977-йилларда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Сирдарё вилоят бўлимининг масъул котиби бўлган, кейинроқ шу бўлимда адабий маслаҳатчи сифатида фаолият юритган.

Шеърлари 1958-йилдан матбуотда кўрина бошлаган, биринчи тўплами «Истар кўнгил» 1962-йилда чиққан. 1960-йилларнинг ўртасида эълон қилинган «Қорасоч» достонини таниқли адиблар ва танқидчилар илиқ кутиб олган. Шундан сўнг «Жаҳонгашта» (1970), «Ҳамқишлоқларим», «Интизор», «Сирдарё қўшиқлари» (1974), «Илтижо», «Тўйбоши» (1977), «Сизни эслайман», «Қоракўзгинам» каби йигирмадан ортиқ китоби нашр этилган. Ҳажвий шеърлардан тузилган «Алҳазар» тўплами 1979-йилда «Муштум» журналининг мукофотини олган.

Лирик шеърлар, қасида ва фахриялардан ташқари у кўп асарларини халқ оғзаки ижоди руҳида ёзган: уларда ҳаёт гўё қадимги бахши тилидан ҳикоя қилинади, айримлари эса маълум намуналарга ўхшатма ёки назира тарзида битилган. Машҳур бахши образи атрофида қурилган «Эргаш Жуманбулбул ўғли эл кезади» туркумидаги шеър ва достонлар ана шундай асарлардир. Тўра Сулаймон шеърларини бахшилардек чолғу жўрлигида ўзи ҳам ижро этган, кўп шеърлари қўшиқ бўлиб куйланган. Жумладан, 1985-йилда Гулистонда танишган хонанда Абдурауф Олимов унинг «Гул бир ён, чаман бир ён» шеърига куй басталаган; 1986-йилда радиода ёзиб олинган бу қўшиқ Ўзбекистон, Тожикистон ва Қирғизистонда кенг тарқалган.

1980–1990-йилларда «Гулшан» (1988), «Сарвиноз» (1990), «Харсанг» (1994), «Жаҳоннома» ва «Гул бир ён, чаман бир ён» (1996), «Ёвқочди» (1998) китоблари, 2003-йилда «Сайҳон» тўплами чиққан. 1999-йилда Тўра Сулаймонга «Ўзбекистон халқ шоири» унвони берилган. Ижтимоий ҳаётнинг долзарб масалаларига бағишланган публитсистик мақолалари 2004-йилда «Мамлакатнинг таянч нуқтаси» номли тўпламга жамланган. Умрининг сўнгги йилларида «Ал-қасосу мин ал-ҳақ» номли катта достон устида ишлаган.

Тўра Сулаймон 2005-йилда Гулистон шаҳрида вафот этган ва шу ерда дафн қилинган. 2022-йилда Вазирлар Маҳкамаси қарори билан шоир яшаб ижод қилган Мирзаобод туманидаги хонадонда уй-музей ташкил этиш белгиланган. Музей 2024-йил охирида, шоир таваллудининг 90 йиллиги муносабати билан очилган, ҳовлисига ҳайкалтарош Азамат Ҳотамов ишлаган ҳайкал ўрнатилган; у ерда ҳар баҳор адабиёт байрами ўтказилади. Гулистон марказидаги амфитеатр, шоир яшаган қишлоқдаги мактаб ва музей жойлашган кўча унинг номи билан аталади. 2025-йил 23-августда Тўра Сулаймон вафотидан кейин «Фидокорона хизматлари учун» ордени билан тақдирланган.