Jizzax viloyati
Ushbu hududda tug'ilgan mashhurlar (56 ta)
Jizzax viloyati — Oʻzbekistonning markazida, Sirdaryo va Zarafshon oraligʻidagi viloyat. Turkiston tizmasi togʻlari, Mirzachoʻl tekisligi va Aydar–Arnasoy koʻllari shu yerda; markazi — Jizzax.
- Aholisi
- 1 566 900 kishi (2026)
- Maydoni
- 21 200 km²
- Aholi zichligi
- 74 kishi/km²
- Maʼmuriy markazi
- Jizzax
- Tashkil topgan
- 1973
Shuningdek mashhur
Shahar va tumanlar (7)
Joy haqida — Jizzax viloyati
Tarixi
Viloyat hududi qadimdan Sugʻd, Ustrushona va Choch oʻrtasidagi chorrahada joylashgan. Jizzax (soʻgʻdcha «Dizak» — «kichik qalʼa») va uning atrofi Buyuk ipak yoʻlining Fargʻona vodiysi va Toshkent vohasidan Samarqandga boradigan tarmogʻida turgan.
VIII asrda hudud arablar tomonidan bosib olingan, X asrdan Somoniylar, keyin Qoraxoniylar va Xorazmshohlar qoʻl ostida boʻlgan. 1220-yilda moʻgʻullar bosqini vohani vayron qilgan. Temuriylar davrida u qayta tiklangan; Jizzax yaqinidagi Ilonoʻtdi darasida — «Temur darvozasi»da — Ulugʻbek va Abdullaxon II davriga oid qoyatosh bitiklari saqlangan.
XVI–XIX asrlarda hudud Buxoro xonligi, keyin amirligi tarkibida boʻlgan, Jizzax beklikning markazi edi. 1866-yilda Rossiya qoʻshinlari Jizzax qalʼasini qamal qilib egallagan, hudud Turkiston general-gubernatorligiga qoʻshilgan. 1916-yilda Jizzax mardikorlikka olishga qarshi qoʻzgʻolonning yirik markazlaridan biri boʻlgan.
XX asr oʻrtalarida Mirzachoʻlni oʻzlashtirish boshlanib, yangi shahar va xoʻjaliklar paydo boʻlgan. Jizzax viloyati 1973-yil dekabrida Sirdaryo va Samarqand viloyatlarining bir qismidan tashkil etilgan. 1988-yilda u Sirdaryo viloyatiga qoʻshib yuborilgan, 1990-yil 16-fevralda qayta tiklangan.
Geografiyasi
Viloyat respublikaning markaziy qismida joylashgan. Shimolda Qozogʻiston, sharqda Sirdaryo viloyati, janubi-sharqda Tojikiston, gʻarbda Samarqand va Navoiy viloyatlari bilan chegaradosh.
Relyefi xilma-xil: janubini Turkiston tizmasining tarmoqlari (Morguzar togʻlari), gʻarbini Nurota tizmasining sharqiy qismi egallaydi, shimoli va shimoli-sharqi esa Mirzachoʻl va Qizilqumning chekkasidagi tekisliklardir. Shimoli-gʻarbda Aydarkoʻl, Arnasoy va Tuzkon koʻllaridan iborat yirik koʻllar tizimi joylashgan.
Iqlimi keskin kontinental: yanvarda harorat oʻrtacha −4° gacha tushadi, iyulda +28° atrofida boʻladi. Janubdagi togʻ oldi hududlarida yiliga 400–500 mm, shimoldagi choʻl va dashtlarda 250–300 mm yogʻin yogʻadi. Eng yirik daryolari — Sangzor va Zominsuv; Jizzax, Zomin va Qorovultepa suv omborlari qurilgan.
Yer ostida oltin, kumush, volfram, qoʻrgʻoshin, rux, temir, marmar va vollastonit konlari bor. Viloyatda Zomin milliy bogʻi, Zomin va Nurota qoʻriqxonalari tashkil etilgan; togʻ yon bagʻirlarida archa, bodom, yongʻoq oʻsadi.
Diqqatga sazovor joylari
- Temur darvozasi — Jizzax yaqinidagi Ilonoʻtdi darasi; qoyalarida Ulugʻbek va Abdullaxon II davri bitiklari saqlangan.
- Zomin milliy bogʻi — Turkiston tizmasi yon bagʻirlaridagi archazorlar, togʻ yaylovlari va sihatgohlar maskani.
- Aydar–Arnasoy koʻllar tizimi — choʻl orasidagi katta koʻllar; baliqchilik, qushlar uyasi va dam olish joyi.
- Qoʻytosh qoyalari — Gʻallaorol tumanidagi gʻaroyib shakldagi granit qoyalar.
- Baxmal togʻlari — Turkiston tizmasining tarmogʻidagi togʻ qishloqlari va soylar.
- Nurota qoʻriqxonasi — Nurota tizmasidagi Seversov qoʻyi (yovvoyi arxar) yashaydigan qoʻriqxona.
- Hamid Olimjon va Zulfiya muzeyi — Jizzax shahridagi shoir va shoiraga bagʻishlangan yodgorlik muzeyi.
Chegaradosh: Navoiy · Samarqand · Sirdaryo
Manbalar: Wikidata · Wikipedia (uz) · Wikipedia (ru) · Wikipedia (en) · stat.uz · jizzaxstat.uz · gov.uz