Tursunboy Adashboyev

Tursunboy Adashboyev 1939-yil 1-yanvarda Qirg'iziston SSRning o'sha paytdagi O'sh viloyatiga (hozir Jalolobod viloyati) qarashli Olabuqa tumanidagi Safed Bulon qishlog'ida, kolxozchi oilasida tug'ilgan. U 12–13 yoshida she'r mashq qila boshlagan; o'zi keyinchalik adabiyotga kirib kelishida maktab muallimlari va Abdullajon Shaitov kabi adabiyot ixlosmandlarining ta'sirini alohida eslagan. Oltinchi sinfda o'qiyotganida olim Hodi Zarif gazeta orqali xalq dostonlarini yozib olishga chaqirgan edi; maktab direktorining tavsiyasi bilan u qo'shni qishloqdagi baxshi Olim Qarg'aning «Yozi bilan Zebo» dostonini bir hafta kechqurunlari aytib turganicha yozib olib, Hodi Zarifga jo'natgan. Shoir bu voqeani ijodiy yo'lining boshlanishi deb bilgan.

1957-yilda qishlog'idagi «Qizil» o'rta maktabini bitirgan, o'sha yildan she'rlari matbuotda chiqa boshlagan. Toshkent davlat universitetining (hozirgi O'zbekiston Milliy universiteti) jurnalistika fakultetida o'qigan. Birinchi to'plami – «Kamolning olmasi» 1964-yilda, u hali talabalik yillarida bosilgan. Yosh shoirning she'rlariga Mirtemir va Qudrat Hikmat e'tibor qaratib, maslahatlari bilan unga yo'l ko'rsatgan.

Mehnat faoliyati O'shda kechgan: 1963–1973 va 1977–1979-yillarda viloyatning o'zbek tilidagi «Lenin yo'li» gazetasida adabiy xodim, oradagi 1973–1977-yillarda viloyat televideniye va radioeshittirish qo'mitasida muharrir bo'lgan. 1972-yilda qirg'iz tilidagi birinchi kitobi – «Ala-Tooluk bolomun» («Men Olatovlikman») chiqqan. 1980–1982-yillarda Moskvada SSSR Yozuvchilar uyushmasi qoshidagi Oliy adabiyot kurslarida tahsil olib, jahon bolalar adabiyotini chuqur o'rgangan.

1987-yildan Toshkentda ishlagan: avval «Yulduzcha» nashriyotida muharrir, so'ng 1999-yilgacha «Cho'lpon» nashriyotida muharrir, bo'lim mudiri va bosh muharrir o'rinbosari bo'lgan. Nafaqaga chiqishidan oldingi ikki yil O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi lavozimida ishlagan.

U yigirmaga yaqin she'riy to'plam muallifi: «Biz sayohatchilar», «Guldasta» (1968), «Arslonbob sharsharasi» (1969), «Olatog'-lolatog'» (1978), «Jo'nataman quyoshni» (1982), «Arslonbob afsonasi» (1988), «Topishmoqli alifbe» (1997), «Orzularim – qo'sh qanotim» (2003) shular jumlasidan. Eng mashhur kitobi – 1990-yilda «Cho'lpon» nashriyotida chiqqan «Uch bo'taloq va sirli qovoq» she'r va ertaklar to'plami; unga o'zi tarjima qilgan chet el shoirlarining she'rlari ham kiritilgan. 2003-yilda «Oltin yolli tulpor qissasi» ertaklari nashr etilgan. She'rlarida Vatan va tabiat, bolalarning o'yinlari va xayollari yengil hazil bilan tasvirlanadi; u taniqli shoirlar uslubiga taqlid qilib yozilgan hajviy parodiyalari bilan ham tanilgan. Kitoblari rus, latish, qozoq, qirg'iz va tojik tillarida chiqqan.

Tarjimon sifatida qirg'iz adabiyotidan o'zbekchaga o'ttizdan ortiq asar o'girgan: «Manas» eposining bolalar uchun nasriy bayoni, To'lagan Qosimbekovning «Singan qilich» romani, Aliqul Osmonov, Jo'lon Mamitov, Sooronboy Jusuyev she'rlari, Muso Jong'oziyevning «Quvonchbekning quvonchi» to'plami (1986) shular qatorida. Korney Chukovskiy, Samuil Marshak, Sergey Aksakov («Sehrli qizil gul»), Valentin Berestov, Boris Zaxoder, Nodar Dumbadze, Yan Bjexva, Uolter de la Mer, Leons Briedis asarlarini ham o'zbek bolalariga yetkazgan; Chukovskiy va Marshak tarjimalari alohida kitob bo'lib chiqqan.

O'zbek va qirg'iz xalqlari do'stligini mustahkamlashdagi xizmatlari uchun 1999-yilda «Do'stlik» ordeni bilan taqdirlangan. Qirg'izistonning III darajali «Manas» ordeni (1995) sohibi, Qirg'izistonda xizmat ko'rsatgan san'at arbobi (1999); 1993-yilda «O'zbekiston xalq maorifi a'lochisi» nishonini olgan. Tursunboy Adashboyev 2017-yil may oyida 78 yoshida vafot etgan. 2019-yil noyabrda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Qozog'iston va Qirg'izistondan kelgan mehmonlar ishtirokida uning tavalludining 80 yilligiga bag'ishlangan xotira kechasini o'tkazgan.