Турсунбой Адашбоев

Турсунбой Адашбоев 1939-йил 1-январда Қирғизистон ССРнинг ўша пайтдаги Ўш вилоятига (ҳозир Жалолобод вилояти) қарашли Олабуқа туманидаги Сафед Булон қишлоғида, колхозчи оиласида туғилган. У 12–13 ёшида шеър машқ қила бошлаган; ўзи кейинчалик адабиётга кириб келишида мактаб муаллимлари ва Абдуллажон Шаитов каби адабиёт ихлосмандларининг таъсирини алоҳида эслаган. Олтинчи синфда ўқиётганида олим Ҳоди Зариф газета орқали халқ достонларини ёзиб олишга чақирган эди; мактаб директорининг тавсияси билан у қўшни қишлоқдаги бахши Олим Қарғанинг «Ёзи билан Зебо» достонини бир ҳафта кечқурунлари айтиб турганича ёзиб олиб, Ҳоди Зарифга жўнатган. Шоир бу воқеани ижодий йўлининг бошланиши деб билган.

1957-йилда қишлоғидаги «Қизил» ўрта мактабини битирган, ўша йилдан шеърлари матбуотда чиқа бошлаган. Тошкент давлат университетининг (ҳозирги Ўзбекистон Миллий университети) журналистика факултетида ўқиган. Биринчи тўплами – «Камолнинг олмаси» 1964-йилда, у ҳали талабалик йилларида босилган. Ёш шоирнинг шеърларига Миртемир ва Қудрат Ҳикмат эътибор қаратиб, маслаҳатлари билан унга йўл кўрсатган.

Меҳнат фаолияти Ўшда кечган: 1963–1973 ва 1977–1979-йилларда вилоятнинг ўзбек тилидаги «Ленин йўли» газетасида адабий ходим, орадаги 1973–1977-йилларда вилоят телевидение ва радиоэшиттириш қўмитасида муҳаррир бўлган. 1972-йилда қирғиз тилидаги биринчи китоби – «Ала-Тоолук боломун» («Мен Олатовликман») чиққан. 1980–1982-йилларда Москвада СССР Ёзувчилар уюшмаси қошидаги Олий адабиёт курсларида таҳсил олиб, жаҳон болалар адабиётини чуқур ўрганган.

1987-йилдан Тошкентда ишлаган: аввал «Юлдузча» нашриётида муҳаррир, сўнг 1999-йилгача «Чўлпон» нашриётида муҳаррир, бўлим мудири ва бош муҳаррир ўринбосари бўлган. Нафақага чиқишидан олдинги икки йил Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмасида адабий маслаҳатчи лавозимида ишлаган.

У йигирмага яқин шеърий тўплам муаллифи: «Биз саёҳатчилар», «Гулдаста» (1968), «Арслонбоб шаршараси» (1969), «Олатоғ-лолатоғ» (1978), «Жўнатаман қуёшни» (1982), «Арслонбоб афсонаси» (1988), «Топишмоқли алифбе» (1997), «Орзуларим – қўш қанотим» (2003) шулар жумласидан. Энг машҳур китоби – 1990-йилда «Чўлпон» нашриётида чиққан «Уч бўталоқ ва сирли қовоқ» шеър ва эртаклар тўплами; унга ўзи таржима қилган чет эл шоирларининг шеърлари ҳам киритилган. 2003-йилда «Олтин ёлли тулпор қиссаси» эртаклари нашр этилган. Шеърларида Ватан ва табиат, болаларнинг ўйинлари ва хаёллари енгил ҳазил билан тасвирланади; у таниқли шоирлар услубига тақлид қилиб ёзилган ҳажвий пародиялари билан ҳам танилган. Китоблари рус, латиш, қозоқ, қирғиз ва тожик тилларида чиққан.

Таржимон сифатида қирғиз адабиётидан ўзбекчага ўттиздан ортиқ асар ўгирган: «Манас» эпосининг болалар учун насрий баёни, Тўлаган Қосимбековнинг «Синган қилич» романи, Алиқул Осмонов, Жўлон Мамитов, Сооронбой Жусуев шеърлари, Мусо Жонғозиевнинг «Қувончбекнинг қувончи» тўплами (1986) шулар қаторида. Корней Чуковский, Самуил Маршак, Сергей Аксаков («Сеҳрли қизил гул»), Валентин Берестов, Борис Заходер, Нодар Думбадзе, Ян Бжехва, Уолтер де ла Мер, Леонс Бриэдис асарларини ҳам ўзбек болаларига етказган; Чуковский ва Маршак таржималари алоҳида китоб бўлиб чиққан.

Ўзбек ва қирғиз халқлари дўстлигини мустаҳкамлашдаги хизматлари учун 1999-йилда «Дўстлик» ордени билан тақдирланган. Қирғизистоннинг III даражали «Манас» ордени (1995) соҳиби, Қирғизистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1999); 1993-йилда «Ўзбекистон халқ маорифи аълочиси» нишонини олган. Турсунбой Адашбоев 2017-йил май ойида 78 ёшида вафот этган. 2019-йил ноябрда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси Қозоғистон ва Қирғизистондан келган меҳмонлар иштирокида унинг таваллудининг 80 йиллигига бағишланган хотира кечасини ўтказган.