Umar Xayyom

G'iyosiddin Abulfath Umar ibn Ibrohim Xayyom Nishopuriy 1048-yilda Xurosonning yirik shaharlaridan biri — Nishopurda (hozirgi Eronning shimoli-sharqi) tug'ilgan. Bu shaharda 1038-yildan buyon Saljuqiylar hukmronlik qilardi. Tug'ilgan yili uni shaxsan tanigan tarixchi Bayhaqiy yozib qoldirgan goroskop asosida aniqlangan. «Xayyom» laqabi arabchada «chodirdo'z» degan ma'noni anglatadi: otasi Ibrohim yoki ota-bobolari shu hunar bilan kun ko'rgan bo'lishi mumkin.

Xayyom Nishopurda, «O'zbekiston milliy ensiklopediyasi» ma'lumotiga ko'ra, keyinchalik Balx, Buxoro va Samarqandda ham tahsil olgan. Falsafada Ibn Sinoni ustozi deb bilgan, ammo uni ko'rmagan: Ibn Sino Xayyom tug'ilishidan o'n bir yil avval vafot etgan edi. Yoshligidayoq istalgan darajali ildizlarni chiqarishga bag'ishlangan «Arifmetika mushkulotlari» risolasini (matni saqlanmagan) hamda aylana choragini bo'lish haqidagi risolani yozgan; ikkinchisida geometrik masalani kub tenglamaga keltirib, uni giperbola va aylananing kesishishi orqali yechgan.

Taxminan 1070-yilda Xayyom Samarqandga ko'chib kelgan. Bu yerda unga shahar qozikaloni Abu Tohir homiylik qilgan, Bayhaqiyning yozishicha, Qoraxoniylar hukmdori Shams ul-Mulk Nasr ham olimga alohida izzat-ikrom ko'rsatgan. Samarqandda Xayyom «Al-jabr va al-muqobala masalalarining isbotlari haqida risola»ni nihoyasiga yetkazgan. Unda birinchi, ikkinchi va uchinchi darajali barcha tenglamalarni 25 turga ajratgan, ular orasidan soddaroq ko'rinishga keltirib bo'lmaydigan kub tenglamalarning 14 turini ko'rsatgan va har birining geometrik yechimini ikki konus kesimining kesishish nuqtasi sifatida topgan. Kub tenglamaning umumiy sonli yechimini topa olmagan olim buni keyingi avlodlar hal qilishiga umid bildirgan; bu vazifani XVI asrda italiyalik algebrachilar hal etgan.

1074-yilda sulton Malikshoh va uning vaziri Nizomulmulk Xayyomni Saljuqiylar poytaxti Isfahonga taklif qilgan. U yangi rasadxonada kuzatishlar va taqvim islohoti bilan shug'ullangan sakkiz astronomga boshchilik qilgan. Bu ishning natijasi — sultonning Jalol ud-Davla unvoniga nisbatan Jaloliy deb atalgan quyosh taqvimi 1079-yil 15-martda joriy etilgan. Unda yil boshi — Navro'z bahorgi tengkunlikka to'g'ri keladi, har 33 yilning sakkiztasi kabisa yili hisoblanadi; bu tizim besh asr keyin Yevropada qabul qilingan Grigoriy taqvimidan ham aniqroq. Isfahon rasadxonasida «Ziji Malikshohiy» astronomik jadvallari ham tuzilgan, ulardan yulduzlar katalogining faqat bir qismi saqlanib qolgan.

1077-yil dekabrida Xayyom «Yevklid kitobi muqaddimalaridagi mushkulotlar sharhi»ni yakunlagan. Birinchi qismda Yevklidning parallel chiziqlar haqidagi beshinchi postulatini o'zi ravshanroq deb hisoblagan qoidalar bilan almashtirgan va bugun Xayyom — Sakkeri to'rtburchagi deb ataladigan shaklni tadqiq etgan. Ikkinchi va uchinchi qismlarda nisbatlar nazariyasini qayta ko'rib chiqib, har qanday, jumladan o'zaro o'lchovsiz kattaliklar nisbatini ham son deb qarashni taklif qilgan. Xayyom arab va fors tillarida borliq, burch va zaruriyat haqida falsafiy risolalar yozgan, Ibn Sinoning ilohiy birlik haqidagi xutbasini o'z izohlari bilan fors tiliga o'girgan. Qotishmadagi oltin va kumush ulushini aniqlash usuli shogirdi al-Xoziniyning «Hikmat tarozisi» kitobida saqlangan.

1092-yilda Nizomulmulk o'ldirilgan, oradan bir oy o'tib Malikshoh vafot etgan. Sultonning bevasi rasadxonani qo'llab-quvvatlashdan voz kechgan va undagi ishlar to'xtagan. Xayyom saroydagi avvalgi mavqeini yo'qotgan; raqiblari uni erkin fikrlilikda ayblagan va tarixchi al-Qiftiyning xabar berishicha, u Makkaga haj qilgan. Keyinroq Marvda Malikshohning o'g'li sulton Sanjar saroyida yashagan, 1112–1113-yillarda Balxda bo'lgan; u yerda shogirdi Nizomiy Aruziy Samarqandiy uning yonida bo'lgan.

Umrining so'nggi yillarini Xayyom Nishopurda o'tkazgan. Bayhaqiyning hikoya qilishicha, vafotidan sal oldin u Ibn Sinoning «Kitob ash-shifo» asaridagi metafizika bo'limini mutolaa qilgan. «Iranika» va «Britannika» ensiklopediyalari uning vafotini 1131-yilga sanaydi, ayrim tadqiqotchilar esa 1120-yillarga taalluqli deb hisoblaydi. To'rt yildan so'ng Nizomiy Aruziy uning qabrini ziyorat qilib, Xayyom bir vaqtlar aytganidek, qabr qo'shni bog' daraxtlarining gullari bilan qoplanganini ko'rgan. 1963-yilda Nishopurda qabr ustida me'mor Hushang Seyhun loyihasi bo'yicha yangi maqbara barpo etilgan.

Zamondoshlari Xayyomni, avvalo, olim sifatida bilishgan. Uning nomi bilan bog'liq ruboiylar vafotidan keyin yozilgan manbalarda uchraydi, vaqt o'tishi bilan unga nisbat berilgan she'rlar soni bir necha barobar ko'paygan; ularning qaysilari haqiqatan Xayyom qalamiga mansubligi haqida olimlar hanuz bahslashadi. Ruboiylarga jahon shuhratini ingliz shoiri Edvard Fitsjeraldning erkin tarjimasi (1859) keltirgan. O'zbek adabiyotida Abdurauf Fitrat unga «Fors shoiri Umar Xayyom» (1929) tadqiqotini bag'ishlagan, ruboiylarning o'zbekcha tarjimalari esa, eng avvalo, sharqshunos Shoislom Shomuhamedov nomi bilan bog'liq. Oyning orqa tomonidagi krater va 3095-raqamli asteroid Xayyom nomi bilan atalgan.