Умар Хайём

Ғиёсиддин Абулфатҳ Умар ибн Иброҳим Хайём Нишопурий 1048-йилда Хуросоннинг йирик шаҳарларидан бири — Нишопурда (ҳозирги Эроннинг шимоли-шарқи) туғилган. Бу шаҳарда 1038-йилдан буён Салжуқийлар ҳукмронлик қиларди. Туғилган йили уни шахсан таниган тарихчи Байҳақий ёзиб қолдирган гороскоп асосида аниқланган. «Хайём» лақаби арабчада «чодирдўз» деган маънони англатади: отаси Иброҳим ёки ота-боболари шу ҳунар билан кун кўрган бўлиши мумкин.

Хайём Нишопурда, «Ўзбекистон миллий энсиклопедияси» маълумотига кўра, кейинчалик Балх, Бухоро ва Самарқандда ҳам таҳсил олган. Фалсафада Ибн Синони устози деб билган, аммо уни кўрмаган: Ибн Сино Хайём туғилишидан ўн бир йил аввал вафот этган эди. Ёшлигидаёқ исталган даражали илдизларни чиқаришга бағишланган «Арифметика мушкулотлари» рисоласини (матни сақланмаган) ҳамда айлана чорагини бўлиш ҳақидаги рисолани ёзган; иккинчисида геометрик масалани куб тенгламага келтириб, уни гипербола ва айлананинг кесишиши орқали ечган.

Тахминан 1070-йилда Хайём Самарқандга кўчиб келган. Бу ерда унга шаҳар қозикалони Абу Тоҳир ҳомийлик қилган, Байҳақийнинг ёзишича, Қорахонийлар ҳукмдори Шамс ул-Мулк Наср ҳам олимга алоҳида иззат-икром кўрсатган. Самарқандда Хайём «Ал-жабр ва ал-муқобала масалаларининг исботлари ҳақида рисола»ни ниҳоясига етказган. Унда биринчи, иккинчи ва учинчи даражали барча тенгламаларни 25 турга ажратган, улар орасидан соддароқ кўринишга келтириб бўлмайдиган куб тенгламаларнинг 14 турини кўрсатган ва ҳар бирининг геометрик ечимини икки конус кесимининг кесишиш нуқтаси сифатида топган. Куб тенгламанинг умумий сонли ечимини топа олмаган олим буни кейинги авлодлар ҳал қилишига умид билдирган; бу вазифани XVI асрда италиялик алгебрачилар ҳал этган.

1074-йилда султон Маликшоҳ ва унинг вазири Низомулмулк Хайёмни Салжуқийлар пойтахти Исфаҳонга таклиф қилган. У янги расадхонада кузатишлар ва тақвим ислоҳоти билан шуғулланган саккиз астрономга бошчилик қилган. Бу ишнинг натижаси — султоннинг Жалол уд-Давла унвонига нисбатан Жалолий деб аталган қуёш тақвими 1079-йил 15-мартда жорий этилган. Унда йил боши — Наврўз баҳорги тенгкунликка тўғри келади, ҳар 33 йилнинг саккизтаси кабиса йили ҳисобланади; бу тизим беш аср кейин Европада қабул қилинган Григорий тақвимидан ҳам аниқроқ. Исфаҳон расадхонасида «Зижи Маликшоҳий» астрономик жадваллари ҳам тузилган, улардан юлдузлар каталогининг фақат бир қисми сақланиб қолган.

1077-йил декабрида Хайём «Евклид китоби муқаддималаридаги мушкулотлар шарҳи»ни якунлаган. Биринчи қисмда Евклиднинг параллел чизиқлар ҳақидаги бешинчи постулатини ўзи равшанроқ деб ҳисоблаган қоидалар билан алмаштирган ва бугун Хайём — Саккери тўртбурчаги деб аталадиган шаклни тадқиқ этган. Иккинчи ва учинчи қисмларда нисбатлар назариясини қайта кўриб чиқиб, ҳар қандай, жумладан ўзаро ўлчовсиз катталиклар нисбатини ҳам сон деб қарашни таклиф қилган. Хайём араб ва форс тилларида борлиқ, бурч ва зарурият ҳақида фалсафий рисолалар ёзган, Ибн Синонинг илоҳий бирлик ҳақидаги хутбасини ўз изоҳлари билан форс тилига ўгирган. Қотишмадаги олтин ва кумуш улушини аниқлаш усули шогирди ал-Хозинийнинг «Ҳикмат тарозиси» китобида сақланган.

1092-йилда Низомулмулк ўлдирилган, орадан бир ой ўтиб Маликшоҳ вафот этган. Султоннинг беваси расадхонани қўллаб-қувватлашдан воз кечган ва ундаги ишлар тўхтаган. Хайём саройдаги аввалги мавқеини йўқотган; рақиблари уни эркин фикрлиликда айблаган ва тарихчи ал-Қифтийнинг хабар беришича, у Маккага ҳаж қилган. Кейинроқ Марвда Маликшоҳнинг ўғли султон Санжар саройида яшаган, 1112–1113-йилларда Балхда бўлган; у ерда шогирди Низомий Арузий Самарқандий унинг ёнида бўлган.

Умрининг сўнгги йилларини Хайём Нишопурда ўтказган. Байҳақийнинг ҳикоя қилишича, вафотидан сал олдин у Ибн Синонинг «Китоб аш-шифо» асаридаги метафизика бўлимини мутолаа қилган. «Ираника» ва «Британника» энсиклопедиялари унинг вафотини 1131-йилга санайди, айрим тадқиқотчилар эса 1120-йилларга тааллуқли деб ҳисоблайди. Тўрт йилдан сўнг Низомий Арузий унинг қабрини зиёрат қилиб, Хайём бир вақтлар айтганидек, қабр қўшни боғ дарахтларининг гуллари билан қопланганини кўрган. 1963-йилда Нишопурда қабр устида меъмор Ҳушанг Сейҳун лойиҳаси бўйича янги мақбара барпо этилган.

Замондошлари Хайёмни, аввало, олим сифатида билишган. Унинг номи билан боғлиқ рубоийлар вафотидан кейин ёзилган манбаларда учрайди, вақт ўтиши билан унга нисбат берилган шеърлар сони бир неча баробар кўпайган; уларнинг қайсилари ҳақиқатан Хайём қаламига мансублиги ҳақида олимлар ҳануз баҳслашади. Рубоийларга жаҳон шуҳратини инглиз шоири Эдвард Фитсжералднинг эркин таржимаси (1859) келтирган. Ўзбек адабиётида Абдурауф Фитрат унга «Форс шоири Умар Хайём» (1929) тадқиқотини бағишлаган, рубоийларнинг ўзбекча таржималари эса, энг аввало, шарқшунос Шоислом Шомуҳамедов номи билан боғлиқ. Ойнинг орқа томонидаги кратер ва 3095-рақамли астероид Хайём номи билан аталган.