Usmon Nosir

Usmon Nosir 1912-yil 13-noyabrda Namanganda tug'ilgan. Otasidan erta ayrilib, avval tog'asi, so'ng o'gay otasi Nosirhoji qo'lida tarbiyalangan; Nosirov familiyasi, keyinchalik esa adabiy nomi ham o'gay otasining ismidan kelib chiqqan. Oila Qo'qonga ko'chib o'tgach, bolaligi shu shahardagi internatda kechgan, o'rta maktabni ham Qo'qonda tamomlagan.

Birinchi she'ri 1927-yilda, o'n besh yoshida bosilgan. 1929–1930-yillarda Moskvadagi Davlat kinematografiya institutining ssenariy fakultetida, keyin Samarqanddagi Pedagogika akademiyasining til va adabiyot fakultetida qisqa muddat tahsil olgan. 1932-yilda ilk to'plami «Quyosh bilan suhbat» chiqqan, o'sha yili «Safarbar satrlar» to'plami va O'zbekistondagi fuqarolar urushi haqida hikoya qiluvchi «Norbo'ta» dostoni nashr etilgan. 1933–1934-yillarda Toshkentda «Yosh leninchi» gazetasida ishlagan, 1934-yilda O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasi a'zosi bo'lgan.

1930-yillar o'rtasida «Traktorobod» (1934), «Yurak» (1935) va «Mehrim» (1936) to'plamlari hamda arman xalqining ozodlik kurashiga bag'ishlangan «Naxshon» (1934) dostoni bosilgan. «Monolog», «Nil va Rim» kabi asarlarida lirik qahramonning kechinmalarini o'sha davr o'zbek she'riyatida kam uchraydigan ochiqlik va jo'shqinlik bilan tasvirlagan. «Nazirjon Xalilov», «Zafar», «Dushman» pyesalarini yozgan, «Atlas» (1935) pyesasi havaskorlar teatrida sahnaga qo'yilgan. Pushkinning «Boqchasaroy fontani» va Lermontovning «Demon» («Iblis») dostonlarini o'zbek tiliga o'girgan; o'sha yillarda Moskva gazetalari uni Sharqda paydo bo'lgan yangi Pushkin deb ta'riflagan.

1937-yil 27-yanvarda shoir ijodining o'n yilligi keng nishonlangan. Yarim yildan so'ng Yozuvchilar uyushmasida uning «xulq-atvori» muhokama qilingan, u uyushmadan chiqarilgan va 1937-yil 13-iyulda «xalq dushmani» sifatida qamoqqa olingan. Ayblov xulosasida unga millatchilik targ'iboti hamda Pushkin asarlarini ataylab buzib tarjima qilish ayblari qo'yilgan. 1938-yil 5-oktabrda SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining ko'chma sessiyasi uni o'n yil qamoq va besh yil siyosiy huquqlardan mahrum qilish jazosiga hukm qilgan.

1939-yil yanvarida Zlatoust turmasiga, yozda esa Vladivostok orqali Kolimadagi lagerlarga jo'natilgan. 1940-yil 20-avgustda Magadandan Stalinga ariza yuborib, o'zini aybsiz deb bilishini va qamoqda she'riy roman, uchta pyesa hamda qator she'rlar yozganini ma'lum qilgan; bu qo'lyozmalarning taqdiri hozirgacha noma'lum. Keyinroq og'ir xasta holda Kemerovo viloyati Mariinsk tumanidagi Suslovo qishlog'i yonidagi lagerga o'tkazilgan va so'nggi oylarini lager kasalxonasida o'tkazgan. Usmon Nosir 1944-yil 9-martda, 31 yoshida vafot etgan, 15-martda Suslovo (hozirgi Pervomayskoye) qishlog'idagi mahbuslar qabristoniga dafn qilingan.

Shoirning arizasi va onasi Xolambibi Masodiqovaning murojaatidan keyin ish qayta ko'rib chiqila boshlangan. 1944-yilda tilshunos A. K. Borovkov, shoir Maqsud Shayxzoda va «Qizil O'zbekiston» gazetasi muharriri Siddiq Rajabovdan iborat komissiya unga qo'yilgan ayblar asossiz degan xulosaga kelgan, biroq bu vaqtda shoir hayot emas edi. 1957-yil 21-martda SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi 1938-yilgi hukmni bekor qilgan va Usmon Nosir vafotidan keyin oqlangan.

Kemerovo viloyatida, sobiq siyosiy mahbuslar qabristoni o'rnida shoir xotirasiga yodgorlik turibdi, u yerda uning nomidagi muzey bor va yod kechalari o'tkaziladi. O'zbekistonda 2003-yilda shoir tavalludining 90 yilligi, 2022-yilda esa Prezident qarori bilan 110 yilligi nishonlangan. 2022-yil 13-noyabrda Namangandagi Usmon Nosir nomli xiyobonda haykaltarosh Qodir Namozov yaratgan haykal ochilgan, 2023-yil 4-sentabrda Mariinsk shahrida haykaltarosh Konstantin Zinich ishlagan yodgorlik o'rnatilgan.