Усмон Носир

Усмон Носир 1912-йил 13-ноябрда Наманганда туғилган. Отасидан эрта айрилиб, аввал тоғаси, сўнг ўгай отаси Носирҳожи қўлида тарбияланган; Носиров фамилияси, кейинчалик эса адабий номи ҳам ўгай отасининг исмидан келиб чиққан. Оила Қўқонга кўчиб ўтгач, болалиги шу шаҳардаги интернатда кечган, ўрта мактабни ҳам Қўқонда тамомлаган.

Биринчи шеъри 1927-йилда, ўн беш ёшида босилган. 1929–1930-йилларда Москвадаги Давлат кинематография институтининг ссенарий факултетида, кейин Самарқанддаги Педагогика академиясининг тил ва адабиёт факултетида қисқа муддат таҳсил олган. 1932-йилда илк тўплами «Қуёш билан суҳбат» чиққан, ўша йили «Сафарбар сатрлар» тўплами ва Ўзбекистондаги фуқаролар уруши ҳақида ҳикоя қилувчи «Норбўта» достони нашр этилган. 1933–1934-йилларда Тошкентда «Ёш ленинчи» газетасида ишлаган, 1934-йилда Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси бўлган.

1930-йиллар ўртасида «Тракторобод» (1934), «Юрак» (1935) ва «Меҳрим» (1936) тўпламлари ҳамда арман халқининг озодлик курашига бағишланган «Нахшон» (1934) достони босилган. «Монолог», «Нил ва Рим» каби асарларида лирик қаҳрамоннинг кечинмаларини ўша давр ўзбек шеъриятида кам учрайдиган очиқлик ва жўшқинлик билан тасвирлаган. «Назиржон Халилов», «Зафар», «Душман» песаларини ёзган, «Атлас» (1935) песаси ҳаваскорлар театрида саҳнага қўйилган. Пушкиннинг «Боқчасарой фонтани» ва Лермонтовнинг «Демон» («Иблис») достонларини ўзбек тилига ўгирган; ўша йилларда Москва газеталари уни Шарқда пайдо бўлган янги Пушкин деб таърифлаган.

1937-йил 27-январда шоир ижодининг ўн йиллиги кенг нишонланган. Ярим йилдан сўнг Ёзувчилар уюшмасида унинг «хулқ-атвори» муҳокама қилинган, у уюшмадан чиқарилган ва 1937-йил 13-июлда «халқ душмани» сифатида қамоққа олинган. Айблов хулосасида унга миллатчилик тарғиботи ҳамда Пушкин асарларини атайлаб бузиб таржима қилиш айблари қўйилган. 1938-йил 5-октабрда СССР Олий суди Ҳарбий коллегиясининг кўчма сессияси уни ўн йил қамоқ ва беш йил сиёсий ҳуқуқлардан маҳрум қилиш жазосига ҳукм қилган.

1939-йил январида Златоуст турмасига, ёзда эса Владивосток орқали Колимадаги лагерларга жўнатилган. 1940-йил 20-августда Магадандан Сталинга ариза юбориб, ўзини айбсиз деб билишини ва қамоқда шеърий роман, учта песа ҳамда қатор шеърлар ёзганини маълум қилган; бу қўлёзмаларнинг тақдири ҳозиргача номаълум. Кейинроқ оғир хаста ҳолда Кемерово вилояти Мариинск туманидаги Суслово қишлоғи ёнидаги лагерга ўтказилган ва сўнгги ойларини лагер касалхонасида ўтказган. Усмон Носир 1944-йил 9-мартда, 31 ёшида вафот этган, 15-мартда Суслово (ҳозирги Первомайское) қишлоғидаги маҳбуслар қабристонига дафн қилинган.

Шоирнинг аризаси ва онаси Холамбиби Масодиқованинг мурожаатидан кейин иш қайта кўриб чиқила бошланган. 1944-йилда тилшунос А. К. Боровков, шоир Мақсуд Шайхзода ва «Қизил Ўзбекистон» газетаси муҳаррири Сиддиқ Ражабовдан иборат комиссия унга қўйилган айблар асоссиз деган хулосага келган, бироқ бу вақтда шоир ҳаёт эмас эди. 1957-йил 21-мартда СССР Олий суди Ҳарбий коллегияси 1938-йилги ҳукмни бекор қилган ва Усмон Носир вафотидан кейин оқланган.

Кемерово вилоятида, собиқ сиёсий маҳбуслар қабристони ўрнида шоир хотирасига ёдгорлик турибди, у ерда унинг номидаги музей бор ва ёд кечалари ўтказилади. Ўзбекистонда 2003-йилда шоир таваллудининг 90 йиллиги, 2022-йилда эса Президент қарори билан 110 йиллиги нишонланган. 2022-йил 13-ноябрда Намангандаги Усмон Носир номли хиёбонда ҳайкалтарош Қодир Намозов яратган ҳайкал очилган, 2023-йил 4-сентабрда Мариинск шаҳрида ҳайкалтарош Константин Зинич ишлаган ёдгорлик ўрнатилган.