Uvaysiy

Jahon otin Uvaysiy (haqiqiy ismi Jahonbibi; Jahon-Atin nomi bilan ham tanilgan) 1781-yilda Marg'ilonda oddiy, ammo bilimli oilada tug'ilgan. Otasi unga dunyoviy fanlar va o'zbek she'riyati xususiyatlari haqida tasavvur bergan.

Erta beva qolgan Uvaysiy ikki farzandi bilan tug'ilgan shahrini tark etib, Qo'qon xonligining poytaxti Qo'qonga ko'chib o'tgan. U yerda Qo'qon hukmdori Umarxonning rafiqasi, shoira Nodiraning sirdoshi va murabbiyasiga aylangan, zodagon ayollarga fan va she'riyat asoslarini o'rgatgan.

Shoiraning shaxsiy hayoti fojiali kechgan: qizi Quyosh onasi tirikligidayoq vafot etgan, o'g'li esa askar sifatida Qashg'arga yuborilgan. Uvaysiy farzandlariga bo'lgan sevgisini shogirdlariga bag'ishlagan, ular uchun ko'plab «chiston» — she'riy topishmoqlar yaratgan, bu janrning yangi kashfiyotchisi bo'lgan.

Uvaysiy merosi yuqori she'riy mahorat bilan ajralib turadigan lirik g'azallar devonini o'z ichiga oladi, ularda ko'pincha ayolning Sharqdagi tobe holatiga qarshi norozilik ohanglari eshitiladi. Shoiraga shuningdek shia imomlari Hasan va Husayn haqidagi «Karbalo-noma» dostoni hamda Umarxon va Nodiraning o'g'li, Qo'qon xoni Muhammad Alixon haqidagi tugallanmagan she'riy tarjimai hol tegishli.

Hayotining fojiali holatlari Uvaysiy lirikasida aks etgan, shuning uchun uni ko'pincha g'am-g'ussa shoirasi deb atashadi. 1845-yilda oltmish yoshdan oshgan yoshda vafot etgan; uning devoni va dostonlari bitilgan qo'lyozma O'zbekiston Fanlar akademiyasining Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.