Биография
Жаҳон отин Увайсий (ҳақиқий исми Жаҳонбиби; Жаҳон-Атин номи билан ҳам танилган) 1781-йилда Марғилонда оддий, аммо билимли оилада туғилган. Отаси унга дунёвий фанлар ва ўзбек шеърияти хусусиятлари ҳақида тасаввур берган.
Эрта бева қолган Увайсий икки фарзанди билан туғилган шаҳрини тарк этиб, Қўқон хонлигининг пойтахти Қўқонга кўчиб ўтган. У ерда Қўқон ҳукмдори Умархоннинг рафиқаси, шоира Нодиранинг сирдоши ва мураббиясига айланган, зодагон аёлларга фан ва шеърият асосларини ўргатган.
Шоиранинг шахсий ҳаёти фожиали кечган: қизи Қуёш онаси тириклигидаёқ вафот этган, ўғли эса аскар сифатида Қашғарга юборилган. Увайсий фарзандларига бўлган севгисини шогирдларига бағишлаган, улар учун кўплаб «чистон» — шеърий топишмоқлар яратган, бу жанрнинг янги кашфиётчиси бўлган.
Увайсий мероси юқори шеърий маҳорат билан ажралиб турадиган лирик ғазаллар девонини ўз ичига олади, уларда кўпинча аёлнинг Шарқдаги тобе ҳолатига қарши норозилик оҳанглари эшитилади. Шоирага шунингдек шиа имомлари Ҳасан ва Ҳусайн ҳақидаги «Карбало-нома» достони ҳамда Умархон ва Нодиранинг ўғли, Қўқон хони Муҳаммад Алихон ҳақидаги тугалланмаган шеърий таржимаи ҳол тегишли.
Ҳаётининг фожиали ҳолатлари Увайсий лирикасида акс этган, шунинг учун уни кўпинча ғам-ғусса шоираси деб аташади. 1845-йилда олтмиш ёшдан ошган ёшда вафот этган; унинг девони ва достонлари битилган қўлёзма Ўзбекистон Фанлар академиясининг Беруний номидаги Шарқшунослик институтида сақланади.
Карьера
- Қўқон хон саройиСарой шоираси ва мураббияси · Қўқон
Асарлари
- ДевонЛирик ғазаллар тўплами
Шарқ шеъриятининг классик жанрларидаги лирик шеърлар тўплами; шоира ўз шогирдлари учун яратган «чистон» — шеърий топишмоқ жанрининг янги кашфиётчиси бўлган.
- «Карбало-нома»Достон (поэма)
Икки қисмдан иборат достон — «Ҳасан қиссаси» ва «Ҳусайн қиссаси» — шиа имомлари ҳақида.
- «Муҳаммад Алихон таржимаи ҳоли»Тугалланмаган достон
Умархон ва Нодиранинг ўғли, Қўқон хони ҳақидаги шеърий таржимаи ҳол.
- Бедил шеърларига шарҳларАдабий шарҳ
Форс шоири-мутасаввифи Абдулқодир Бедил шеърларига изоҳ.
