Xurshid

Xurshid (haqiqiy ismi Shamsiddin Sharofiddinov) 1892-yilda Toshkentda bog'bon oilasida tug'ilgan. Tug'ilgan kuni manbalarda turlicha ko'rsatiladi: «O'zbekiston milliy ensiklopediyasi»ga tayangan nashrlarda 20-iyun, teatr ensiklopediyasiga tayangan ma'lumotlarda esa may oyi. U avval Toshkentdagi madrasalardan birida, so'ng ruscha-tuzem maktabida (1908–1910) o'qigan; 1910-yilda otasi vafot etgach, o'qishni tashlab Andijonga ketgan va 1918-yilgacha sotuvchi bo'lib ishlagan.

Adabiyotga 1910-yillarning boshida she'riyat bilan kirgan: 1912-yilda she'rlarini «Devoni Shohidiy» nomli devonga jamlagan, 1914-yildan «Xoib» taxallusi bilan matbuotda chiqqan. 1915-yilda sahnada ilk bor ko'ringan va Toshkentdagi havaskorlar truppasi «Turon»da komediya va xarakterli rollarni ijro etgan. 1918-yil yozida Toshkentga qaytib, o'qituvchilar tayyorlash kursini tugatgan, «Behbudiy» va «Namuna» maktablarida dars bergan.

1920-yildan Xurshidning ijodi asosan teatr bilan bog'liq. U Mannon Uyg'ur boshchiligidagi truppada suflyor bo'lib ishlagan, shu yillarda «Yomon o'rtoq», «Tuganmas boylik», «Kichik askar», «Buyuk askar» kabi pyesalar yozgan; jami yigirmaga yaqin pyesa muallifi. «Mushtum» jurnalida texnik muharrir bo'lgan (1924–1926), uning hajviy she'rlari «O'jar», «Tajang», «Chayon» taxalluslari bilan bosilgan.

Xurshidning asosiy kashfiyoti — o'zbek dramaturgiyasida birinchi bo'lib Navoiy «Xamsa»siga kirgan dostonlar asosida musiqali dramalar yaratgani. «Layli va Majnun» 1923-yilda, «Farhod va Shirin» 1926-yilda davlat namuna truppasi sahnasida qo'yilgan; keyinchalik muallif ikkalasini musiqali teatr va opera teatri uchun qayta ishlagan. Shuningdek, «Qalin» (1930), Firdavsiyning «Shohnoma»si asosidagi «Siyovush» (1945) va «Oybonu» (1955) musiqali dramalarini yozgan. Uning musiqali dramalar uchun «Dugoh», «Segoh», «Chorgoh», «Ushshoq», «Bayot» kuylariga moslab yozgan qo'shiqlari o'zbek xonandaligining mumtoz namunalariga aylangan.

Xurshid Andijon viloyat teatrida (1929–1933) va Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatrida (1933–1948) adabiy xodim bo'lib ishlagan. 1941-yilda unga O'zbekiston SSR san'at arbobi unvoni berilgan. Tarjimon sifatida Shillerning «Qaroqchilar», Shekspirning «Otello»si va Uzeyir Hojibekovning «Arshin mol alon» asarini o'zbek tiliga o'girgan, 1950-yillarda Hofiz Sheroziyning g'azallaridan bir qismini tarjima qilgan.

Umrining oxirgi o'n bir yilida (1949–1960) Til va adabiyot instituti qoshidagi Adabiyot muzeyida ilmiy xodim bo'lib, Munis va Ogahiy devonlarini hamda «Yusuf va Zulayho» dostonini nashrga tayyorlagan. Xurshid 1960-yil 13-sentabrda Toshkentda vafot etgan. Toshkentdagi mahalla, ko'cha, maktab va kinoteatrlardan biriga uning nomi berilgan.