Yahyo G'ulomov

Yahyo G'ulomov Toshkentda, madrasa muallimining oilasida 1908-yil 1-mayda dunyoga kelgan. Otasi 1919-yilda olamdan o'tdi, uni qizlar maktabida dars bergan onasi voyaga yetkazdi; 1921-yildan bolalar internatida yashadi. 1923–1926-yillarda Toshkentdagi o'zbek erkaklar bilim yurtida tahsil oldi, so'ng Samarqanddagi O'zbekiston davlat pedagogika akademiyasining ijtimoiy-iqtisod bo'limida o'qib, 1930-yilda diplom oldi.

Bir muddat maktabda dars berdi, keyin O'zbekiston ilmiy-tadqiqot institutida aspiranturada bo'ldi, 1931-yildan esa Toshkent pedagogika texnikumida o'qituvchilik qildi. Fanga 1933-yilda kirib keldi: yetti yil — 1940-yilgacha — qadimiy yodgorliklar va san'at asarlarini muhofaza qiluvchi O'zkomstaris qo'mitasida ilmiy xodim va ilmiy kotib bo'lib xizmat qildi. Aynan shu yerda ilk marta ekspeditsiya va razvedkalarga qatnashdi, mustaqil qazishmalarni esa 1936-yilda boshladi.

1937-yilda Janubiy Qoraqalpog'istonning qadimiy sug'oriladigan yerlariga bordi, 1938-yildan S. P. Tolstov boshchiligidagi Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasida ishladi. 1940-yilda SSSR FAning O'zbekiston filialiga o'tib, Tarix, til va adabiyot instituti arxeologiya bo'limiga mudir bo'ldi. 1943-yildan umrining oxirigacha O'zSSR FA Tarix va arxeologiya institutida qadimgi va o'rta asrlar bo'limini boshqardi, 1956–1959-yillarda esa institutning o'zini ham vaqtincha boshqarib turdi.

Ilmiy darajalar quyidagi tartibda keldi: 1943-yilda nomzodlik ishi — «Xiva va uning yodgorliklari», 1950-yilda Xorazmning qadimdan hozirgacha sug'orilishi haqidagi doktorlik dissertatsiyasi. 1955-yil martda professor unvoni tasdiqlandi, 1956-yil oktabrda O'zSSR FA muxbir a'zosi, 1966-yil fevralda akademigi etib saylandi. Shu oralikda, 1958-yil 18-iyunda, O'zbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi farmoni bilan unga O'zbekiston SSRda xizmat ko'rsatgan fan arbobi unvoni berildi.

G'ulomovning asosiy mavzusi — Xorazmda va umuman O'rta Osiyoda yerni sug'orish tarixi. Bu mavzudagi yirik asari 1957-yilda rus tilida, 1959-yilda o'zbek tilida nashr etildi. Sug'orishdan tashqari, u Quyi Zarafshonning neolit, eneolit va bronza davri makonlarini o'rgandi, Zamonbobo qabristonida ilk qazishmalarni boshladi va Mirzacho'ldagi qadimiy sug'oriladigan yerlarni tekshirgan guruhni boshqardi. 1966-yilgi Toshkent zilzilasidan so'ng Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasini tuzishni taklif qildi; uning Toshkent otryadi Obirahmat g'orida mustye davri makonini topdi.

G'ulomov ko'plab ilmiy kitoblarni tahrir qildi, to'rt jildli «O'zbekiston SSR tarixi» (1967–1968) mualliflari qatorida bo'ldi va uning bosh tahrir hay'atiga kirdi. Uning qo'l ostida o'ttizdan ortiq tadqiqotchi va oliy maktab o'qituvchisi tarix hamda arxeologiyadan dissertatsiya yozib himoya qildi. Jami 135 ta monografiya va maqola uning qalamiga mansub; Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutida esa O'zbekiston tarixi va arxeologiyasidan ma'ruza o'qidi.

Olim 1977-yil 10-yanvarda Toshkentda — faoliyatini boshlagan shaharda — vafot etdi. 2002-yilda vafotidan keyin unga «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni topshirildi, 2008-yilda uning portreti tushirilgan pochta markasi chiqdi. Har yili «Akademik Ya. G'ulomov o'qishlari» o'tkaziladi; Toshkentdagi bir ko'cha va O'zbekiston Fanlar akademiyasining Arxeologiya instituti uning nomini olgan.