Асосий қисмга ўтиш
SHAXS
Яҳё Ғуломов
Тузатиш таклиф қилиш

Яҳё Ғуломов

Ўзбек археологи ва тарихчиси, Ўзбекистон ССР Фанлар академияси академиги; Хоразм ва Ўрта Осиёда суғориш тарихи ҳамда ибтидоий маданиятни ўрганган, ўзбеклардан чиққан биринчи касбий археолог.

Фаолият:
Олим, Тарихчи
Туғилган:
1 май 1908(68 ёш) ♉ — 10 январ 1977
Туғилган жой:
Тошкент
  • «Буюк хизматлари учун» ордени

Биография

Яҳё Ғуломов Тошкентда, мадраса муаллимининг оиласида 1908-йил 1-майда дунёга келган. Отаси 1919-йилда оламдан ўтди, уни қизлар мактабида дарс берган онаси вояга етказди; 1921-йилдан болалар интернатида яшади. 1923–1926-йилларда Тошкентдаги ўзбек эркаклар билим юртида таҳсил олди, сўнг Самарқанддаги Ўзбекистон давлат педагогика академиясининг ижтимоий-иқтисод бўлимида ўқиб, 1930-йилда диплом олди.

Бир муддат мактабда дарс берди, кейин Ўзбекистон илмий-тадқиқот институтида аспирантурада бўлди, 1931-йилдан эса Тошкент педагогика техникумида ўқитувчилик қилди. Фанга 1933-йилда кириб келди: етти йил — 1940-йилгача — қадимий ёдгорликлар ва санъат асарларини муҳофаза қилувчи Ўзкомстарис қўмитасида илмий ходим ва илмий котиб бўлиб хизмат қилди. Айнан шу ерда илк марта экспедиция ва разведкаларга қатнашди, мустақил қазишмаларни эса 1936-йилда бошлади.

1937-йилда Жанубий Қорақалпоғистоннинг қадимий суғориладиган ерларига борди, 1938-йилдан С. П. Толстов бошчилигидаги Хоразм археологик-этнографик экспедициясида ишлади. 1940-йилда СССР ФАнинг Ўзбекистон филиалига ўтиб, Тарих, тил ва адабиёт институти археология бўлимига мудир бўлди. 1943-йилдан умрининг охиригача ЎзССР ФА Тарих ва археология институтида қадимги ва ўрта асрлар бўлимини бошқарди, 1956–1959-йилларда эса институтнинг ўзини ҳам вақтинча бошқариб турди.

Илмий даражалар қуйидаги тартибда келди: 1943-йилда номзодлик иши — «Хива ва унинг ёдгорликлари», 1950-йилда Хоразмнинг қадимдан ҳозиргача суғорилиши ҳақидаги докторлик диссертацияси. 1955-йил мартда профессор унвони тасдиқланди, 1956-йил октабрда ЎзССР ФА мухбир аъзоси, 1966-йил февралда академиги этиб сайланди. Шу ораликда, 1958-йил 18-июнда, Ўзбекистон ССР Олий Кенгаши Президиуми фармони билан унга Ўзбекистон ССРда хизмат кўрсатган фан арбоби унвони берилди.

Ғуломовнинг асосий мавзуси — Хоразмда ва умуман Ўрта Осиёда ерни суғориш тарихи. Бу мавзудаги йирик асари 1957-йилда рус тилида, 1959-йилда ўзбек тилида нашр этилди. Суғоришдан ташқари, у Қуйи Зарафшоннинг неолит, энеолит ва бронза даври маконларини ўрганди, Замонбобо қабристонида илк қазишмаларни бошлади ва Мирзачўлдаги қадимий суғориладиган ерларни текширган гуруҳни бошқарди. 1966-йилги Тошкент зилзиласидан сўнг Тошкент археология экспедициясини тузишни таклиф қилди; унинг Тошкент отряди Обираҳмат ғорида мусте даври маконини топди.

Ғуломов кўплаб илмий китобларни таҳрир қилди, тўрт жилдли «Ўзбекистон ССР тарихи» (1967–1968) муаллифлари қаторида бўлди ва унинг бош таҳрир ҳайъатига кирди. Унинг қўл остида ўттиздан ортиқ тадқиқотчи ва олий мактаб ўқитувчиси тарих ҳамда археологиядан диссертация ёзиб ҳимоя қилди. Жами 135 та монография ва мақола унинг қаламига мансуб; Низомий номидаги Тошкент педагогика институтида эса Ўзбекистон тарихи ва археологиясидан маъруза ўқиди.

Олим 1977-йил 10-январда Тошкентда — фаолиятини бошлаган шаҳарда — вафот этди. 2002-йилда вафотидан кейин унга «Буюк хизматлари учун» ордени топширилди, 2008-йилда унинг портрети туширилган почта маркаси чиқди. Ҳар йили «Академик Я. Ғуломов ўқишлари» ўтказилади; Тошкентдаги бир кўча ва Ўзбекистон Фанлар академиясининг Археология институти унинг номини олган.

Таълим

Карьера

Мукофотлар

Ҳаёт йўли

  1. 1923–1930
    Ўқиш йиллари

    Тошкентда ўзбек эркаклар билим юртида (1923–1926), сўнг Самарқанд педагогика академиясида ўқиди; 1930-йилда диплом олди.

  2. 1933–1940
    Ўзкомстарис ходими

    Ёдгорликларни муҳофаза қилиш қўмитасида илмий ходим ва илмий котиб бўлиб ишлади, илк археологик экспедицияларга қатнашди.

  3. 1936–1950
    Дала ишлари

    1936-йилдан ўз қазишмаларини бошлади, 1937-йилда Жанубий Қорақалпоғистонда бўлди, 1938-йилдан Хоразм экспедицияси сафида ишлади.

  4. 1940
    Академияга келиши

    СССР ФА Ўзбекистон филиалида Тарих, тил ва адабиёт институти археология бўлимига раҳбар бўлди.

  5. 1943
    Номзодлик ҳимояси

    «Хива ва унинг ёдгорликлари» ишини ҳимоя қилди; Тарих ва археология институтида қадимги ва ўрта асрлар бўлимига мудир бўлди.

  6. 1950
    Докторлик ҳимояси

    Хоразм суғорилиши тарихига оид докторлик диссертациясини ҳимоя қилди.

  7. 1955–1956
    Профессор, мухбир аъзо

    1955-йилда профессор унвони тасдиқланди, 1956-йилда ЎзССР ФА мухбир аъзолигига сайланди.

  8. 1956–1959
    Институтни вақтинча бошқарди

    Тарих ва археология институти директори вазифасини бажарди.

  9. 1958
    Хизмат кўрсатган фан арбоби

    Ўзбекистон ССР Олий Кенгаши Президиуми фармони билан шу унвон берилди.

  10. 1966
    Академик

    ЎзССР ФА академиги этиб сайланди; зилзиладан кейин Тошкент археология экспедициясини тузишни таклиф қилди.

  11. 1967–1968
    «Ўзбекистон ССР тарихи»

    Тўрт жилдли нашрнинг муаллифларидан бири ва бош таҳрир ҳайъати аъзоси бўлди.

  12. 1977
    Вафоти

    10-январда Тошкентда вафот этди.

Асарлар

  • «Хоразмнинг қадимги даврлардан ҳозирги кунгача суғорилиш тарихи» (1957)
    Монография

    Хоразм суғориш тизимларининг тарихи; китоб 1957-йилда рус тилида, 1959-йилда ўзбек тилида чоп этилган.

  • «Хива шаҳрининг ёдгорликлари» (1941)
    Китоб

    Хива меъморий ёдгорликларига бағишланган асар (рус тилида).

  • «Қуйи Зарафшон водийсида ибтидоий маданият ва суғориладиган деҳқончиликнинг пайдо бўлиши» (1966)
    Монография

    У. Исломов ва А. Асқаров билан ҳаммуаллифликда ёзилган.

  • «Ўзбекистон ССР тарихи» (1967)
    Жамоавий нашр

    Тўрт жилдли нашрнинг муаллифларидан ва бош таҳрир ҳайъати аъзоси; 1967–1968-йилларда чиққан.

  • «Ўзбек ССР тарихи» (бир жилдлик) (1958)
    Таҳрир

    Нашрнинг масъул муҳаррири.

  • «Варахша» (В. А. Шишкин) (1963)
    Таҳрир

    Бухоро воҳасидаги Варахша шаҳри харобалари ҳақидаги китобнинг масъул муҳаррири.