Biografiya
Zavqiy taxallusi bilan tanilgan Ubaydulla Solih o'g'li 1853-yilda Qo'qonda, hunarmand oilasida tug'ilgan. Uning yoshligi xon va beklar o'rtasidagi toj-taxt kurashlari davom etgan davrga to'g'ri kelgan. Ota-onasi savodsiz bo'lsa-da, farzandini o'qitishni istagan, shu bois u mahalladagi eski usul maktabga qatnagan.
1870–1874-yillarda Qo'qondagi «Madrasai oliy» va «Madrasai Chalpak» madrasalarida tahsil oldi; o'qishiga adabiyotga qiziqqan tog'asi Muhammad Siddiq ko'maklashgan. Shu yillarda Muqimiy, Furqat kabi shoirlar bilan tanishib, o'zi ham Zavqiy taxallusi bilan she'r yoza boshlagan. Otasi kasal bo'lib yotib qolgach, oilani boqish uchun o'qishni tashlagan va maxsido'zlik bilan shug'ullangan.
Keyinchalik ma'lum muddat mirzalik qilgan, xizmat yuzasidan Xo'jand, Samarqand, Buxoro, Toshkent, O'sh, Andijon va Marg'ilonda bo'lgan. 1900-yilda tog'asi bilan Madinaga ziyorat safariga chiqib, 1903-yilda Qo'qonga qaytgan.
Zavqiy g'azal, muxammas va muvashshahlarida Navoiy, Muqimiy, Furqat an'analarini davom ettirgan: ularda sevgi, vafo va hijron kuylanadi. Shu bilan birga u Muqimiy boshlagan hajviy yo'lni rivojlantirib, mustamlaka tuzumidagi tengsizlikni, poraxo'r amaldorlar va ochko'z savdogarlarni fosh qiluvchi she'rlar yozgan: «Ahli rasta hajvi», «Obid mingboshi haqida hajv», «Kajdor zamona». «Voqeai qozi saylov» va «Qahatchilik» kabi dostonlarida esa zamonasining ijtimoiy voqealarini tasvirlagan.
1916-yildagi «Ajab ermas» muxammasi XX asr boshi o'zbek she'riyatidagi muhim hodisa sifatida baholanadi: unda shoir mustamlaka ostidagi yurtning kelajagi haqida o'ylaydi. 1917-yildan keyingi she'rlarida yangi hokimiyatni qo'llab-quvvatlagan, sho'ro davrida uning ismi yangi o'zbek adabiyoti shakllanishi bilan bog'lab talqin qilingan.
Zavqiy 1921-yilda Qo'qonda vafot etgan. She'rlari qo'lyozma to'plamlar, matbuot va og'zaki rivoyatlar orqali bizgacha yetib kelgan; g'azal va muxammaslarining ko'pi hofizlar tomonidan kuyga solingan. Uning hayoti va ijodiga H. Razzoqovning 1955-yilda nashr etilgan monografiyasi bag'ishlangan. Qo'qondagi mahalla, qishloq, maktab va ko'cha shoir nomi bilan ataladi.
Ta'lim
- Qo'qon «Madrasai oliy» madrasasiMadrasa · Qo'qon · 1870–1874
- Qo'qon «Madrasai Chalpak» madrasasiMadrasa · Qo'qon · 1870–1874
Hayot yo'li
- 1853Qo'qonda tug'ilgan
Hunarmand oilasida dunyoga kelgan.
- 1870–1874Madrasada tahsil
Qo'qondagi «Madrasai oliy» va «Madrasai Chalpak»da o'qigan, Muqimiy va Furqat bilan tanishgan.
- 1870-yillarHunar va she'riyat
Otasi kasal bo'lgach o'qishni tark etib, maxsido'zlik bilan shug'ullangan; Zavqiy taxallusi bilan she'r yozgan.
- 1880-yillarMirzalik va safarlar
Ma'lum muddat mirzalik qilgan; Xo'jand, Samarqand, Buxoro, Toshkent va boshqa shaharlarda bo'lgan.
- 1900–1903Madinaga ziyorat
Tog'asi Muhammad Siddiq bilan ziyorat safariga chiqib, 1903-yilda Qo'qonga qaytgan.
- 1905–1906«Ahli rasta hajvi»
Qo'qon savdogarlari va amaldorlarini fosh qiluvchi hajviy she'r.
- 1909–1910«Voqeai qozi saylov»
Qozi saylovi voqealarini aks ettirgan doston.
- 1916«Qahatchilik» va «Ajab ermas»
Urush yillaridagi qiyinchiliklar va yurt kelajagi haqida asarlar.
- 1921Vafoti
Qo'qonda vafot etgan.
Asarlar
- «Ahli rasta hajvi» (1905)Hajviy she'r
Qo'qon savdogarlari, dallollari va amaldorlarini fosh qiluvchi hajviy asar.
- «Kajdor zamona» (1905)She'r
Mustamlaka tuzumidagi adolatsizlikni ochib tashlaydigan siyosiy she'r.
- «Obid mingboshi haqida hajv» (1906)Hajviy asar
Muqimiy an'analarini davom ettirgan hajviy asar.
- «Voqeai qozi saylov» (1909)Doston
Ijtimoiy adolatsizlikni fosh etuvchi, 1909–1910-yillarda yozilgan doston.
- «Qahatchilik» (1916)Doston
Xalq hayotidagi og'ir yillar va norozilik namoyishlari aks etgan doston.
- «Ajab ermas» (1916)Muxammas
Mustamlaka ostidagi yurtning baxtli kelajagi haqida o'ylaydigan muxammas.
- «Shohimardon sayohati»She'riy sayohatnoma
Muqimiy «Sayohatnoma»si ta'sirida yozilgan, qishloq hayotini tasvirlovchi asar.
- «Suv janjali»She'r
Dehqonlar hayotiga bag'ishlangan asar.
- «Kelmasa-kelmasun netay»G'azal
Hofizlar tomonidan kuyga solinib ijro etilgan ishqiy g'azal.