Завқий

Завқий тахаллуси билан танилган Убайдулла Солиҳ ўғли 1853-йилда Қўқонда, ҳунарманд оиласида туғилган. Унинг ёшлиги хон ва беклар ўртасидаги тож-тахт курашлари давом этган даврга тўғри келган. Ота-онаси саводсиз бўлса-да, фарзандини ўқитишни истаган, шу боис у маҳалладаги эски усул мактабга қатнаган.

1870–1874-йилларда Қўқондаги «Мадрасаи олий» ва «Мадрасаи Чалпак» мадрасаларида таҳсил олди; ўқишига адабиётга қизиққан тоғаси Муҳаммад Сиддиқ кўмаклашган. Шу йилларда Муқимий, Фурқат каби шоирлар билан танишиб, ўзи ҳам Завқий тахаллуси билан шеър ёза бошлаган. Отаси касал бўлиб ётиб қолгач, оилани боқиш учун ўқишни ташлаган ва махсидўзлик билан шуғулланган.

Кейинчалик маълум муддат мирзалик қилган, хизмат юзасидан Хўжанд, Самарқанд, Бухоро, Тошкент, Ўш, Андижон ва Марғилонда бўлган. 1900-йилда тоғаси билан Мадинага зиёрат сафарига чиқиб, 1903-йилда Қўқонга қайтган.

Завқий ғазал, мухаммас ва мувашшаҳларида Навоий, Муқимий, Фурқат анъаналарини давом эттирган: уларда севги, вафо ва ҳижрон куйланади. Шу билан бирга у Муқимий бошлаган ҳажвий йўлни ривожлантириб, мустамлака тузумидаги тенгсизликни, порахўр амалдорлар ва очкўз савдогарларни фош қилувчи шеърлар ёзган: «Аҳли раста ҳажви», «Обид мингбоши ҳақида ҳажв», «Каждор замона». «Воқеаи қози сайлов» ва «Қаҳатчилик» каби достонларида эса замонасининг ижтимоий воқеаларини тасвирлаган.

1916-йилдаги «Ажаб эрмас» мухаммаси XX аср боши ўзбек шеъриятидаги муҳим ҳодиса сифатида баҳоланади: унда шоир мустамлака остидаги юртнинг келажаги ҳақида ўйлайди. 1917-йилдан кейинги шеърларида янги ҳокимиятни қўллаб-қувватлаган, шўро даврида унинг исми янги ўзбек адабиёти шаклланиши билан боғлаб талқин қилинган.

Завқий 1921-йилда Қўқонда вафот этган. Шеърлари қўлёзма тўпламлар, матбуот ва оғзаки ривоятлар орқали бизгача етиб келган; ғазал ва мухаммасларининг кўпи ҳофизлар томонидан куйга солинган. Унинг ҳаёти ва ижодига Ҳ. Раззоқовнинг 1955-йилда нашр этилган монографияси бағишланган. Қўқондаги маҳалла, қишлоқ, мактаб ва кўча шоир номи билан аталади.