Баҳоуддин Нақшбанд

Баҳоуддин Нақшбанд — тўлиқ исми Хожа Муҳаммад ибн Муҳаммад ал-Бухорий — ҳижрий 718 (милодий 1318) йилда Бухоро яқинидаги Қасри Ҳиндувон қишлоғида туғилган. Кейинчалик қишлоқ унинг шарафига Қасри Орифон («орифлар қасри») деб аталган; ҳозир у Бухоро вилоятининг Когон туманида. Унинг насабини пайғамбар авлодига олиб борадиган кейинги давр ривоятларига тадқиқотчилар эҳтиёткорлик билан қарайди. «Нақшбанд» лақабининг маъноси илк манбаларда изоҳланмаган: анъанада у отасининг нақш битувчи ҳунари билан боғланади, сўфийлар эса уни доимий зикрнинг қалбда қолдирадиган «нақш»ига ишора деб тушунтирган.

Нақшбандия манбаларига кўра, бобосининг пири — хожагон силсиласининг шайхи Бобо Муҳаммад Самосий — Қасри Ҳиндувон ёнидан ўтганда бу тупроқдан улуғ зот чиқишини айтиб юрган ва чақалоқ уч кунлик бўлганида уни маънавий фарзандликка қабул қилган, тарбиясини эса шогирди Саййид Амир Кулолга топширган. Баҳоуддин узоқ йиллар Амир Кулол даврасида бўлиб, тариқат одобини ўрганган. Шу даврда кўрган туши ва руҳий ҳолатларидан сўнг у ўзини ўзидан бир аср олдин, 1220-йилда вафот этган Абдулхолиқ Ғиждувонийнинг руҳониятидан таълим олган деб билган — шу боис «увайсий» саналади. Ривоятга кўра, Ғиждувоний унга шариатга қатъий амал қилишни, енгилликларга интилмасликни ва пайғамбар суннатига эргашишни буюрган.

Шундан кейин Баҳоуддин овоз чиқариб айтиладиган зикрдан қалбда, овозсиз айтиладиган зикри хуфияга ўтган. Амир Кулол даврасида зикр жаҳрий айтилгани учун бу муридлар орасида норозилик уйғотган, бироқ Амир Кулол уни ҳимоя қилган; бир куни Сухор қишлоғидаги масжид қурилишида ғишт ташиб юрган Баҳоуддинни чақириб, унинг йўли тугалланганини, энди турк ва тожик шайхларидан бемалол сабоқ олиши мумкинлигини айтган. Сўнг у Амир Кулолнинг бошқа бир муриди Мавлоно Ориф Дикгароний суҳбатларида бўлган, кейин Яссавия тариқатига мансуб икки турк шайхи билан боғланган: Қусам шайх ҳузурида қисқа муддат, Халил ота ёнида эса ўн икки йил турган. Айрим тарихчилар Халил отани 1347-йилгача Чиғатой улусини бошқарган Қозонхон билан бир шахс деб ҳисоблайди; манбаларга кўра, Баҳоуддин бу ҳукмдор қўзғолон натижасида тахтдан ағдарилгунича унинг ёнида бўлган.

Кейин у туғилган қишлоғига қайтиб, мурид тарбиялашга киришган. Умрининг деярли ҳаммаси Бухоро атрофида ўтган, юртдан фақат уч марта чиққан: икки марта ҳаж қилган, иккинчи ҳаж сафарида Ҳиротда уч кун турган; яна бир сафар Ҳирот ҳукмдори, Карт сулоласидан Муиззиддин Ҳусайннинг таклифи билан у ерга бориб, унга ўз йўлининг асосларини тушунтирган. Халифалари орасида куёви Хожа Алоуддин Аттор, Бухоронинг йирик олими Хожа Муҳаммад Порсо ва Мавлоно Яъқуб Чархий бор эди. Баҳоуддин ҳижрий 791-йил 3-рабиулаввал (милодий 1389-йил 2-март) куни ўз қишлоғида вафот этган ва шу ерда дафн қилинган.

Нақшбандия йўлининг асосида доимий, қалбда айтиладиган овозсиз зикр туради. Баҳоуддин мусиқа ва рақсли самўни ҳам, узоқ хилватни ҳам маънавий камолот воситаси деб билмаган, муридлар учун алоҳида кийим белгиламаган, хонақоҳда ўтиришни хушламаган; кароматларга ҳам, силсилага боғланишнинг ўзига ҳам катта қиймат бермаган. Шу жиҳатдан тадқиқотчилар уни Нишопурда пайдо бўлган маломатия ҳаракатининг вориси деб ҳам кўради. Ғиждувонийдан қолган саккиз қоидага — «ҳуш дар дам», «назар бар қадам», «сафар дар ватан», «хилват дар анжуман» ва бошқаларга — у яна учтасини: вуқуфи замоний, вуқуфи ададий ва вуқуфи қалбийни қўшган деб ҳисобланади. Унинг номи билан боғланадиган «Дил ба ёру даст ба кор» («Кўнгил — Ёрда, қўл — ишда») ҳикмати нақшбандийлар орасида машҳур.

Баҳоуддин китоб ёзмаган, қарашларини баён қилган бирор асари бизгача етиб келмаган. Унинг сўзлари ва ҳаёти ҳақидаги маълумотлар шогирдлари ва кейинги муаллифлар асарларида сақланган: энг муҳими — Хожа Муҳаммад Порсонинг «Рисолаи қудсия»си, шунингдек Салоҳ ибн Муборак Бухорийнинг «Анис ут-толибин»и, Абдураҳмон Жомийнинг «Нафаҳот ул-унс»и ва Фахриддин Али Сафийнинг «Рашаҳот айн ул-ҳаёт»и. «Авроди Баҳоия» дуолар тўплами унга тегишли бўлиши мумкин, унга нисбат бериладиган «Ҳаётнома» ва «Далил ул-ошиқин» каби рисолалар эса катта эҳтимол билан бошқалар қаламига мансуб.

Вафотидан кейин Баҳоуддин Бухоронинг маънавий ҳомийси ҳисоблана бошлаган: бухороликлар уни «Хожаи балогардон» — балоларни қайтарувчи хожа деб аташган, «Баҳоуддин балогардон» ибораси ҳозиргача тилда юради. Тариқат ҳам унинг номини олган: шу вақтгача «хожагон йўли» деб аталган силсила энди Нақшбандия деб юритила бошлаган. Қабри атрофида асрлар давомида катта мажмуа шаклланган: 1544–1545-йилларда Бухоро хони Абдулазизхон бу ерда хонақоҳ қурдирган, кейинроқ масжидлар ва ҳовузлар қўшилган, 1885-йилда минора бунёд этилган. Вазирлар Маҳкамасининг 1992-йил 28-октабрдаги қарори билан 1993-йилда Баҳоуддин Нақшбанд таваллудининг 675 йиллиги нишонланган: Бухорода анжуман ва илмий конференция ўтказилган, мажмуа таъмирланган.