Анушахон
Хива хони (1663–1685/86), Абулғози Баҳодирхоннинг ўғли: Бухоро хонлигига қарши узоқ уруш олиб борган, Самарқандни вақтинча эгаллаган, Хивада ҳаммом, мадраса ва каналлар қурдирган ҳукмдор.
- Фаолият:
- Тарихий шахс, Сиёсатчи
- Ҳақиқий исми:
- Абулмузаффар Муҳаммад Анушахон
- Туғилган:
- тахминан 1640 — тахминан 1686
- Туғилган жой:
- Хоразм
- Отаси:
- Абулғози Баҳодирхон
Биография
Анушахон (тўлиқ исми Абулмузаффар Муҳаммад Анушахон) Шайбонийлар сулоласи вакили, Хива хонлигининг ҳукмдори. У Абулғози Баҳодирхоннинг ўғли ва вориси бўлиб, 1663-йилдан 1685–1686-йилларгача тахтда ўтирган. Туғилган йили аниқ маълум эмас: манбаларда 1640-йиллар боши кўрсатилади, чунки 1657-йилги жангда у ҳали ўсмир бўлган.
Унинг номи биринчи марта 1657-йилда Кармана яқинида бўлган жанг муносабати билан тилга олинади. Абулғози қўшини Бухоро хони Абдулазизнинг кўп сонли лашкари томонидан тўсатдан қуршаб олинганда, Ануша жанговар жасорат кўрсатиб, жанг натижасини хиваликлар фойдасига ҳал қилган ва отасини хавфдан қутқарган. Мукофот сифатида отаси унга лашкар ва Ҳазорасп шаҳрини инъом этган, ғалаба шарафига эса Хивада Ичан қалъадаги Оқ масжид ёнида ҳаммом қурдирган; бу бино Анушахон ҳаммоми номи билан машҳур.
Абулғози вафот этгач, Анушахон 1663-йилда хон бўлди. У отасининг ишини давом эттириб, хон ҳокимиятини мустаҳкамлашга интилди. Унинг ҳукмронлиги даврида Бухоро хонлиги билан уруш қайта авж олди: манбаларда тўқнашувлар 1664–1680 ва 1683–1687-йиллар оралиғида давом этгани айтилади, сабаби эса савдо йўллари учун кураш эди. 1685-йилда (баъзи манбаларда 1686-йилда) Анушахон Самарқандни вақтинча эгаллади, бироқ тез орада уни тарк этишга мажбур бўлди.
Хонлик чегараларини ҳимоя қилиш учун Янги Кот ва Шоҳобод қалъалари қурилди, иккита катта канал — Шоҳобод ва Ярмиш қазилди. Хивада Анушахон номи билан аталган ҳаммом ва мадраса бунёд этилди; Султон Вайс бобо (Қорақалпоғистон) ва Хивадаги Паҳлавон Маҳмуд мақбаралари ҳамда Оқ масжид таъмирланди. Унинг даврида отаси бошлаган «Шажарайи турк» тарихий асари якунланди.
Ташқи алоқаларда Анушахон Россия билан савдо ва дипломатик муносабатларни тиклашга ҳаракат қилди: 1668-йилда подшо Алексей Михайловичга мактуб йўллади, 1669 ва 1675-йилларда ҳам алоқаларни йўлга қўймоқчи бўлди. Шунингдек, туркман қабилалари билан муносабатларни яхшилаб, Каспий денгизи томон савдо йўлини очишга уринди.
Ҳукмронлиги охирида сарой аъёнларининг фитнаси натижасида Анушахон тахтдан ағдарилди ва кўр қилинди. У 1686 ёки 1687-йилда вафот этган. Баъзи маълумотларга кўра, Хивадаги Паҳлавон Маҳмуд мақбарасига дафн этилган.
Карьера
Ҳаёт йўли
- 1640-йилларТуғилиши
Абулғози Баҳодирхон оиласида туғилган; аниқ санаси номаълум, 1657-йилда у ҳали ўсмир бўлган.
- 1657Кармана яқинидаги жанг
Бухоро хони Абдулазиз қўшини қуршаб олган отасининг лашкарини қутқариб, жанг натижасини хиваликлар фойдасига ҳал қилган.
- 1657–1664Анушахон ҳаммоми
Отаси ғалаба шарафига унга лашкар ва Ҳазорасп шаҳрини инъом этган, Хивада Оқ масжид ёнида ҳаммом қурдирган.
- 1663Хон тахтига чиқиши
Абулғози вафотидан сўнг Хива хони бўлган ва Бухоро хонлигига қарши урушни давом эттирган.
- 1668Россияга мактуб
Подшо Алексей Михайловичга мактуб йўллаб, савдо ва дипломатик алоқаларни тиклашга уринган; бундай уринишлар 1669 ва 1675-йилларда ҳам такрорланган.
- 1664–1680Бухоро билан уруш
Савдо йўллари учун Бухоро хонлиги билан тўқнашувлар давом этган; улар 1683–1687-йилларда яна авж олган.
- 1685Самарқанд
Самарқандни вақтинча эгаллаган, аммо уни тез орада тарк этишга мажбур бўлган (баъзи манбаларда 1686).
- 1685–1686Тахтдан ағдарилиши
Сарой аъёнлари фитнаси натижасида тахтдан ағдарилган ва кўр қилинган.
- 1686–1687Вафоти
Вафот этган; манбаларда 1686 ёки 1687-йил кўрсатилади.
Мерос
Анушахон даврида Хивада унинг номи билан аталган ҳаммом ва мадраса қурилди, Шоҳобод ва Ярмиш каналлари қазилди, Паҳлавон Маҳмуд ва Султон Вайс бобо мақбаралари таъмирланди. Анушахон ҳаммоми бу турдаги ёдгорликлар орасида энг қадимийларидан бири саналади ва 2012-йилгача фойдаланилган. Хон Бухоро хонлиги билан узоқ уруш олиб борган; Самарқанддаги муваффақият вақтинчалик бўлган.
Давр: Хива хонлигининг Арабшоҳийлар сулоласи даври, XVII аср охири- Кармана яқинидаги жанг (1657)
- Анушахон тахтга чиқди (1663)
- Самарқанднинг вақтинча эгалланиши (1685)