Абулғози Баҳодирхон

Хива хони (1643–1663) Шайбонийлар сулоласидан, «Шажарайи тарокима» ва «Шажарайи турк» асарлари муаллифи, туркий халқлар тарихини ёзган тарихчи.

Маълумот:

Фаолият:: Тарихий шахс, Сиёсатчи, Олим, Ёзувчи
Туғилган:: 1603 — 1664
Туғилган жой:: Хоразм
Отаси:: Араб Муҳаммадхон
Фарзандлар:: Анушахон

Биография

Абулғози Баҳодирхон 1603-йилда Хоразмнинг қадимий пойтахти Урганчда (ҳозирги Кўҳна Урганч, Туркманистон) туғилган. Туғилган куни манбаларда турлича кўрсатилади: августнинг 12-, 23- ёки 24-куни. У 1602-йилдан Хоразмни бошқарган Араб Муҳаммадхоннинг ўғли, Чингизхон авлоди Шайбонийлар сулоласининг (Арабшоҳийлар тармоғи) вакили эди.

Тахминан 1620–1621-йилларда акалари Ҳабаш ва Элбарс отасига қарши бош кўтарди. Отаси тарафини олган Абулғози Бухоро хонлиги томонларига қочишга мажбур бўлди, Араб Муҳаммадхон эса асирга олиниб, кейинроқ ўлдирилди. 1623-йилда бошқа акаси Асфандиёр Хива тахтини эгаллагач, Абулғозини Урганчга ҳоким қилиб тайинлади.

Ака-ука орасида тез орада низо чиқди. 1627-йил атрофида Абулғози қозоқ хони Эшимхон ҳузурига кетди, сўнг икки йилча Тошкент ҳокими Турсунхон ёнида яшади. Хоразмга қайтгач, 1630-йилда Асфандиёр уни Эрон шоҳи Сафий ҳузурига жўнатди. Абулғози у ерда, Исфаҳон атрофида, тахминан ўн йил назорат остида, аммо нафақа билан яшади ва форс тилидаги мўғул ҳамда турк тарихларини ўрганди — кейинчалик бу китоблар унинг манбаларига айланди.

1639-йилда у қамоқдан қочди ва туркман юртлари ҳамда Манғишлоқ қалмиқлари орқали, тахминан 1641-йилда Хоразмга қайтиб келди. Асфандиёр 1643-йилда вафот этгач, Абулғози хон деб эълон қилинди; Асфандиёр ўғилларини қўллаган туркманлар ва уларнинг чақириғи билан келган Бухоро қўшинига қарши курашиб, Хивани 1644–1645-йилларда эгаллади (манбалар йилни турлича беради).

Хонлик даврида у туркманларга қарши жанг қилди, қалмиқларнинг 1649- ва 1653-йиллардаги босқинларини қайтарди, Бухоро хони Абдулазизхонга қарши юришлар уюштирди. 1663-йилда ҳокимиятни ўғли Ануша Муҳаммадга (Анушахон) топширди.

Абулғози икки тарихий асар ёзди. «Шажарайи тарокима» (1661-йилгача тугатилган) туркман уруғлари келиб чиқишига бағишланган ва туркман оқсоқолларининг илтимоси билан ёзилган. «Шажарайи турк» Огузхондан Чингизхон ва Шайбонийларгача бўлган туркий ва мўғул халқлари тарихини ўз даврига қадар баён этади; у асарни 1663–1664-йилларда бошлаган, аммо тугата олмаган — уни ўғли Ануша якунлаган. Тил жиҳатидан асар форсча таъсир кучли бўлган адабий чиғатой тилидан фарқ қилиб, хивалик ўзбекларнинг содда, жонли сўзлашувига яқин.

Абулғози Хивада 1664-йилда (баъзи манбаларда 1663-йилда) вафот этган. «Шажарайи турк» XVIII асрдан Европада ўрганила бошланди: франтсуз тилига (Лейден, 1726), рус тилига (1768–1774) таржима қилинди, 1871–1874-йилларда Демезон нашри чоп этилди. Унинг номи билан Урганч ва Самарқанддаги кўчалар, шунингдек 16413-рақамли астероид аталган.

Карьера

Хива хон саройи
Хива хони (1643–1663) · Хива · 1643–1663
Бу лавозимда бўлганлар →

Ҳаёт йўли

1603
Туғилиши
Урганчда Араб Муҳаммадхон оиласида туғилган.
1620–1621
Отасининг мағлубияти
Акалари Ҳабаш ва Элбарс отасига қарши бош кўтарди; Абулғози Бухоро томонларига қочган.
1623
Урганч ҳокими
Акаси Асфандиёр Хива тахтини эгаллагач, Урганчга ҳоким бўлган.
1627–1629
Қозоқ юрти ва Тошкент
Асфандиёр билан низо туфайли қозоқ хони Эшимхон ҳузурига кетган, сўнг Тошкент ҳокими Турсунхон ёнида яшаган.
1630–1639
Эронда
Асфандиёр уни Эрон шоҳи Сафий ҳузурига жўнатган; Исфаҳон атрофида тахминан ўн йил яшаб, тарихий асарларни ўрганган.
1639–1641
Қочиш ва қайтиш
Асирликдан қочиб, туркман юртлари ва Манғишлоқ орқали Хоразмга қайтган.
1643–1645
Хон бўлиши
Асфандиёр вафотидан сўнг хон деб эълон қилинган ва туркманлар ҳамда Бухоро қўшинига қарши курашиб Хивани эгаллаган (манбаларда йил турлича).
1649–1653
Қалмиқлар босқини
Қалмиқларнинг 1649- ва 1653-йиллардаги Хоразмга юришларини қайтарган.
1653–1661
Бухорога юришлар
Бухоро хони Абдулазизхонга қарши юришлар уюштирган.
1661
«Шажарайи тарокима»
Туркман уруғлари шажарасига бағишланган асарни тугатган.
1663
Тахтни топшириши
Ҳокимиятни ўғли Ануша Муҳаммадга топширган ва «Шажарайи турк»ни ёзишга киришган.
1664
Вафоти
Хивада вафот этган (баъзи манбаларда 1663).

Асарлар

«Шажарайи тарокима» (1661)
Тарихий асар
Туркман уруғларининг келиб чиқиши ва шажараси ҳақида; туркман оқсоқолларининг илтимоси билан ёзилган.
«Шажарайи турк» (1664)
Тарихий асар
Огузхондан Чингизхон ва Шайбонийларгача туркий ва мўғул халқлари тарихи; муаллиф тугата олмаган, ўғли Ануша якунлаган. Европа тилларига XVIII асрдан таржима қилинган.

Мерос

Абулғози Хива хонлигининг XVII асрдаги ҳукмдори сифатида ички низолардан кейин хонликни тиклади, тарихчи сифатида эса туркий ва туркман халқлари тарихини баён этган икки асар қолдирди. «Шажарайи турк» Европада XVIII асрдан ўрганилган ва Марказий Осиё тарихи бўйича асосий манбалардан бири ҳисобланади. Унинг содда, халқ тилига яқин услуби ўзбек ёзма тили тарихи учун ҳам аҳамиятли.

Давр: XVII аср, Хива хонлиги (Шайбонийлар сулоласи)

Эронга жўнатилган ва у ерда ўн йил яшаган (1630)
«Шажарайи тарокима» тугатилган (1661)
Тахт ўғли Анушахонга топширилган (1663)
«Шажарайи турк» франтсуз тилига таржима қилинган (Лейден) (1726)
Демезоннинг «Шажарайи турк» нашри (1871–1874) чоп этила бошлаган (1871)