Боту
Ўзбек шоири ва жамоат арбоби, «Умид учқунлари» тўплами муаллифи, 1920-йилларда «Фарғона» ва «Аланга» нашрларини бошқарган; 1938-йилда отиб ташланган, 1958-йилда оқланган.
Биография
Маҳмуд Ходиев, адабиётда Боту тахаллуси билан танилган, 1904-йил 15-майда Тошкентда туғилган. У 1914–1917-йилларда рус-тузем мактабида, 1918–1920-йилларда ўқитувчилар тайёрлаш курсида ўқиган, матбуотда 1919-йилдан чиқа бошлаган. 1921–1927-йилларда Москвада иқтисод мутахассислиги бўйича олий маълумот олган.
Ёш Боту ўзбек ёзувини араб алифбосидан лотин алифбосига ўтказиш ташаббускорларидан бири бўлган (1920). 1922-йилда «Фарғона» газетасига асос солиб, уни 1930-йилгача бошқарган; 1924-йилдан «Маориф ва ўқитувчи» журнали билан ҳамкорлик қилган, 1920-йиллар охирида эса Ўзбекистонда янги турк алифбоси Марказий Қўмитасининг органи бўлган «Аланга» журналига бош муҳаррирлик қилган. Динга қарши комиссия ва хотин-қизларни озод қилиш («Ҳужум») комиссиясининг котиби ҳам эди.
1928–1930-йилларда у Ўзбекистон ССР Халқ маорифи комиссари ўринбосари бўлиб ишлаган; 1930-йилга келиб Ўзбекистон Коммунистик партияси Марказий Комитетининг тарғибот, ташвиқот ва матбуот бўлимини ҳам бошқарган.
Боту шеъриятида янги ҳаёт, ёшлик ва хотин-қизлар озодлиги куйланган. Биринчи тўплами «Умид учқунлари» 1925-йилда, иккинчиси «Тўлқин товушлари» 1929-йилда чоп этилган; «Янги қишлоқ», «Ҳошимжон», «Турсун» асарларида ҳамда болаларга бағишланган ҳикояларида у янги ижтимоий муносабатларни тасвирлаган. «Ўзбекистон миллий энсиклопедияси»га кўра, дастлабки шеърларида Мунавварқори каби миллий истиқлолчиларнинг таъсири сезилади; 1929–1930-йиллардаги «Адабий энсиклопедия» уни ўша даврдаги энг йирик ва оммабоп ўзбек шоири деб атаган. Тилшунослик ва адабиётшуносликка оид мақолалари ҳам бор.
1930-йил августда ОГПУ Ботуни «буржуа миллатчиси» сифатида «Миллий иттиҳод» иши бўйича ҳибсга олди; ҳукм ўлим жазоси бўлиб, кейин ўн йиллик қамоққа алмаштирилган, шоир Соловки лагерига юборилган. У 1938-йил 9-майда отиб ташланган. Оилага бу ҳақда айтилмаган: хотинига ёзишмалар 1936-йилда тўхтаган, ўлим ҳақида қизи Наима кейинчалик КГБ архивидан билиб олган. 1958-йилда Боту айбсиз деб топилиб, номи тикланган.
Рафиқаси ёзувчи Валентина Петровна Василева 1941-йилда ўн йилга озодликдан маҳрум этилган, ўғли Эркли 1942-йилда ҳибсга олинган, кейинчалик болалар жарроҳи, тиббиёт фанлари доктори бўлган; қизи Наима Маҳмудова ҳам тиббиёт фанлари доктори, Ўзбекистон ССР соғлиқни сақлаш вазири ўринбосари бўлган. Тошкентда бир кўча ва мактаб Боту номини олган; 2004-йилда шоирнинг 100 йиллиги нишонланган.
Таълим
- Москва давлат университетиОлийгоҳ · 1921–1927 · Иқтисодчи
Карьера
- Ўзбекистон Коммунистик партияси Марказий КомитетиТарғибот, ташвиқот ва матбуот бўлими мудири · Тошкент · …–1930
- Ўзбекистон ССР Халқ маорифи комиссарлигиХалқ комиссари ўринбосари · 1928–1930
Ҳаёт йўли
- 1914–1920Ўқиш йиллари
Рус-тузем мактабида (1914–1917), сўнг ўқитувчилар тайёрлаш курсида (1918–1920) таҳсил олган.
- 1919Биринчи чиқишлар
Матбуотда шеърлари ва мақолалари билан чиқа бошлаган.
- 1920Лотин алифбоси ташаббуси
Ўзбек ёзувини араб алифбосидан лотин алифбосига ўтказиш ташаббускорларидан бири бўлган.
- 1921–1927Москвада ўқиш
Москвада иқтисод мутахассислиги бўйича олий маълумот олган.
- 1922–1930«Фарғона» газетаси
Газетага асос солган ва уни бошқарган; 1924-йилдан «Маориф ва ўқитувчи» журнали билан ҳам ҳамкорлик қилган.
- 1925«Умид учқунлари»
Биринчи шеърлар тўплами Тошкентда чиққан.
- 1928–1930Халқ маорифи комиссари ўринбосари
Ўзбекистон ССР Халқ маорифи комиссарлигида ўринбосар лавозимида ишлаган.
- 1929«Тўлқин товушлари»
Иккинчи шеърлар тўплами нашр этилган.
- 1930Ҳибсга олиниши
Августда ОГПУ томонидан ҳибсга олинган; ўлим ҳукми ўн йиллик қамоқ билан алмаштирилган.
- 1938Отиб ташланиши
9-майда отиб ташланган; ёзишмалар 1936-йилдан тўхтаган эди.
- 1958Номи тикланиши
Жиноят таркиби йўқлиги сабабли оқланган.
Асарлар
- «Умид учқунлари» (1925)Шеърлар тўплами
Шоирнинг биринчи тўплами.
- «Янги қишлоқ» (1928)Асар
Қишлоқдаги янги ижтимоий муносабатлар тасвирланган асар.
- «Тўлқин товушлари» (1929)Шеърлар тўплами
Иккинчи тўплами; янгилик, ёшлик ва озодлик куйланган.
- «Турсун» (1929)Асар
Янги ва эски турмуш тўқнашуви ҳақида.
- «Ҳошимжон»Асар
Янги ижтимоий муносабатларга бағишланган асар.
- «Болалар ёлғони»Ҳикоя
Болалар руҳиятига бағишланган ҳикоя.
- «Менинг китобим»Ҳикоя
Болалар учун ёзилган ҳикоя.
- «Ёз куни» (1980)Танланган асарлар
Шеърлар, достонлар, ҳикоялар ва мақолалардан иборат, шоир вафотидан кейин чиққан тўплам.
Мерос
Боту 1920-йиллар ўзбек шеъриятида янги ҳаётни куйлаган шоирлардан бири бўлган; қатағон йилларида номи бир неча ўн йил тилга олинмаган, 1958-йилда оқлангач асарлари яна ўқувчига қайтган. Тошкентда кўча ва мактаб унинг номини олган.
Давр: 1920–1930-йиллар совет Ўзбекистони- Ҳибсга олиниши (1930)
- Отиб ташланиши (1938)
- Оқланиши (1958)
- Шоирнинг 100 йиллиги (2004)