
Самарқандлик жадид маорифпарвар, янги усул мактаб муаллими, шоир, драматург ва журналист; 1920-30-йиллардаги қатағон қурбонларидан бири.
Биография
Самарқандлик Ҳожи Муин (Шукрулло ўғли) 1883-йил 19-мартда туғилган. Унинг отаси Шукрулло савдо билан шуғулланган ва ёшлигида оламдан ўтган. Ўн икки ёшида Муин онасидан ҳам жудо бўлган ва Руҳобод гузаридаги масжиднинг имоми — бобоси Мирсаид Шариф ўғлининг тарбиясида қолган. Хат-саводи чиққач, бобосининг қўлида араб тили грамматикаси ва диний билимларни ўргана бошлаган.
1900-йилда Саййидаҳмад Васлий билан учрашуви бу билимларни кенгайтиришга йўл очган: Васлий унга араб тилини чуқур ўргатган, шеъриятга ҳавасини кучайтирган ва уни маърифатпарварлар даврасига таништирган. Муин 1901-йилда эски усул мактабида дарс бера бошлаган, 1903-йилда эса Абдуқодир Шакурий мактабидан илҳомланиб, Хўжа Нисбатдор маҳалласида янги усулдаги ўз мактабини очган. Ўша йили Васлийникида Маҳмудхўжа Беҳбудий билан танишган; бу учрашув унинг умрида янги босқич бошлаган.
Бошқа жадид муаллимлари сингари дарсликлар ёзган: 1908-йилда форсий «Раҳномои савод» алифбосини яратган, ўзбек тилидаги «Ўқитувчи» алифбосини эса И. Раҳматуллазода билан бирга тузган. Болалар учун туркий шеърларни форсчага таржима қилиб, Беҳбудий кўмагида «Гулдастаи адабиёт» тўпламини нашр эттирган (унга ўз шеърларини ҳам киритган). Беҳбудийнинг «Падаркуш» песасини матбуотда олқишлагач, ўзи ҳам саҳна асарлари ёза бошлаган: «Эски мактаб, янги мактаб», «Тўй», «Кўкнори», «Мазлума хотин» ва бошқа песаларида эски мактаб тизими, халқ орасидаги зарарли одатлар танқид қилинган.
Муин матбуотда фаол қатнашган: кундалигига кўра 1907-1937-йилларда 23 хил газета ва журналда 200 га яқин мақола, 400 га яқин хабар ва икки тилда 1500 мисрага яқин шеър эълон қилган. «Меҳнаткашлар товуши» газетаси ҳамда «Таёқ» ва «Машраб» журналларининг биринчи муҳаррири ва ташкилотчиси бўлган. Абдурауф Фитратнинг жадид мактаблари ҳақидаги мунозарасини форс тилидан ўзбекчага ўгириб, 1912-йилда «Туркистон вилоятининг газети»да босдирган; Дурийнинг «Ақидаи исломия» асарини тожикчага таржима қилган.
1929-йилда совет ҳокимияти қатағонининг дастлабки тўлқинида ҳибсга олиниб, 1932-йилгача озодликдан маҳрум этилган; 1938-йил январида яна қамалган ва 1942-йилда Соликамск қамоқ лагерларидан бирида вафот этган. Баъзи манбаларда вафот санаси 21-июл деб кўрсатилган. У 1963-йилда оқланган.
Таълим
- Рухобод мадрасаси (Самарқанд)Мадраса · Самарқанд
Ҳаёт йўли
- 188319-март куни Самарқандда туғилган
- 1901Эски мактабда муаллимлик бошлаган
- 1903Хўжа Нисбатдор маҳалласида янги усул мактабини очган; Беҳбудий билан танишган
- 1908«Раҳномои савод» алифбоси
- 1912Фитрат мунозараси таржимаси «Туркистон вилоятининг газети»да босилди
- 1914«Гулдастаи адабиёт» тўплами
- 1924«Машраб» ҳажвий журналини ташкил этган
- 1929–1932Биринчи ҳибс
- 1938Яна ҳибсга олинган
- 1942Соликамск лагерида вафот этган
- 1963Оқланган
Асарлар
- «Раҳномои савод» (1908)Китоб
- «Ўқитувчи» (И. Раҳматуллазода билан) (1908)Китоб
- «Гулдастаи адабиёт» (1914)Шеърий тўплам
- «Эски мактаб, янги мактаб»Песа
- «Тўй»Песа
- «Кўкнори»Песа
- «Мазлума хотин»Песа
- «Маъориф қурбонлари»Песа
- «Жувонбозлик қурбонлари»Песа
- «Бой ила хизматкор»Песа
- «Қози ила муаллим»Песа
- Фитратнинг жадид мактаблари ҳақидаги мунозараси (таржима) (1912)Таржима